પ્રોએક્ટિવ વિરોધાભાસ

માણસ પોતાની મેળે પહેલ કરે એવું બધાને ગમે છે, પણ કોઈ પોતાની સત્તા છોડવા તૈયાર નથી હોતું. આ જ છે પ્રોએક્ટિવ પેરાડોક્સ. મેનેજમેન્ટ વિચારક ટિમ બેકરે ૨૦૨૧ના પુસ્તકમાં આ શબ્દ વ્યવસ્થિત સમજાવ્યો. નેતાઓ કે વડીલો સતત બૂમો પાડતા રહે છે કે હાથ નીચેના લોકો જાતે કંઈ વિચારતા નથી, જવાબદારી લેતા નથી. પણ હકીકતમાં જેવી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી કોઈ પગલું ભરે, કે તરત જૂની વ્યવસ્થા તેને દબાવી દે છે. પરિણામે માણસ ચૂપચાપ બેસી રહેવાનું શીખી જાય છે.

આ વિરોધાભાસ પાછળ જૂની અસલામતી કામ કરે છે. સંસ્થા હોય કે પરિવાર, ઉપર બેઠેલા લોકોને પરિણામ જોઈએ છે પણ કંટ્રોલ છોડવો નથી. તેઓ કહે છે કે 'તમારી રીતે નિર્ણય લો', પણ અંદરખાને અપેક્ષા એવી રાખે છે કે નિર્ણય બરાબર એમના મનગમતો જ હોવો જોઈએ. જરાક પણ ભૂલ થાય એટલે સૂક્ષ્મ રીતે દોષારોપણ શરૂ થાય છે. આ વિસંગતતા માણસનો ઉત્સાહ મારી નાખે છે.

આપણા દેશના લગ્નપ્રસંગોમાં આ દંભ બરાબર ઉઘાડો પડે છે. ધારો કે પરિવારના વડીલો નવયુવાન દીકરા-દીકરીને કહે કે 'તમારે જ હવે આગળ આવીને લગ્નની બધી વ્યવસ્થા સંભાળવાની છે.' યુવાન પોતાની સૂઝબૂઝ વાપરીને કોઈ આધુનિક ડેકોરેશન નક્કી કરે કે ડિનરનું મેનૂ બદલે. તરત જ નાતના ચાર મોવડીઓ અને ઘરના વડીલો મોં બગાડશે: 'અમને પૂછ્યા વગર આવો ખર્ચો કેમ કર્યો? આપણા રિવાજ આવા થોડા હોય!' યુવાન સમજી જાય છે કે 'પહેલ કરો' કહેવાનો અર્થ માત્ર મજૂરી કરવાનો હતો, નિર્ણયો લેવાનો નહીં.

પરિણામે માણસ સુરક્ષિત રસ્તો પકડી લે છે. જ્યાં સુધી હુકમ ન છૂટે ત્યાં સુધી આંગળી પણ ન હલાવવી. આ નિષ્ક્રિયતા આળસ નથી, આત્મરક્ષણ છે. જો તમે લોકોને સાચે જ સ્વતંત્ર કરવા માંગતા હો, તો તેમના નિર્ણયોમાં થતી ભૂલો સ્વીકારવાની છાતી રાખવી પડે. સત્તા પોતાના હાથમાં રાખીને સામી વ્યક્તિ પાસેથી સાહસની અપેક્ષા રાખવી એ બાલિશતા છે.

દોરી તમારા હાથમાં રાખીને તમે પતંગને આકાશ આંબવાની સલાહ ન આપી શકો.