રક્ષણનો ખંડણીવેરો

ખતરો પોતે ઊભો કરવાનો અને પછી તેમાંથી બચાવવાના નામે રૂપિયા પડાવવાના. આ ગુનાખોરીની સૌથી જૂની તરકીબ છે. માફિયાઓ દુકાને આવીને કહે છે, 'આ વિસ્તારમાં આગ લાગવાના ઘણા કિસ્સા બને છે. દર મહિને હપ્તો આપો, અમે તમારી દુકાન સુરક્ષિત રાખીશું.' અસલિયત એ હોય છે કે જો તમે હપ્તો ન આપો, તો આગ એ જ ગુંડાઓ લગાવશે. રક્ષણ આપનારો પોતે જ સૌથી મોટો ભય છે.

આ વિચાર ક્રિમિનોલોજીમાંથી આવ્યો અને સમાજશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ ટિલીએ ૧૯૮૫ના પોતાના જાણીતા નિબંધમાં તેને રાજ્યવ્યવસ્થા અને રાજકારણ સાથે જોડ્યો. ટિલીની દલીલ ક્રૂર હતી. સરકારો પણ ઘણી વાર યુદ્ધ અને અસુરક્ષાનો ડર બતાવીને ટેક્સ વસૂલે છે અને પોતે બનાવેલી સમસ્યાનું સમાધાન પોતે વેચે છે. સત્તા અને ધંધાની દુનિયામાં આ મોડેલ બહુ સામાન્ય છે. પહેલાં ગ્રાહકના મનમાં એક આભાસી ભય પેદા કરો, પછી તેના તારણહાર બનીને ફી વસૂલો.

આ મોડેલ માત્ર મુંબઈના અંડરવર્લ્ડ સુધી સીમિત નથી. કોર્પોરેટ જગતમાં સાયબર સિક્યોરિટીથી લઈને રાજકારણના સાંસ્કૃતિક રક્ષકો આ જ રમત રમે છે. જીવનવીમાના એજન્ટો અને ધાર્મિક જ્યોતિષીઓ પણ ઘણી વાર આ જ ખેલ ખેલે છે. તેઓ સામી વ્યક્તિને એવો અહેસાસ કરાવે છે કે જો મારી સેવા નહીં લો, તો અંધકાર આવી જશે. આ કોઈ સેવા નથી, બ્લેકમેલિંગ છે.

વિદેશમાં વસતા ગુજરાતી પરિવારો આ જાળમાં વારંવાર ફસાય છે. લંડન કે ન્યુ જર્સીમાં કોઈ નવો મોટેલ કે ગ્રોસરી સ્ટોર શરૂ થાય એટલે સ્થાનિક સમુદાયના ચોક્કસ સંગઠનો સક્રિય થઈ જાય. તેઓ વેપારીને સમજાવે કે અહીં સ્થાનિક કાયદા અને ઇમિગ્રેશનના લોચા બહુ છે, સ્થાનિક ગોરાઓ હેરાન કરશે. અમારું સભ્યપદ લો અને મોટો ફાળો આપો, અમે તમારી વગ ઊભી કરીશું. જે ભય વાસ્તવમાં હોતો જ નથી, તે ભય બતાવીને વર્ષે લાખો ડોલર ખંખેરી લેવામાં આવે છે. સલામતીના નામે માત્ર આશ્રયદાતાનું ખિસ્સું ભરાય છે.

જે માણસ તમને આગ ઓલવવા પાણી વેચે છે, તપાસ કરી લેજો કે માચીસ એના જ ખિસ્સામાં તો નથી ને.