શિષ્ય અસર

કોઈ વિષય ઊંડાણથી શીખવો હોય તો તેનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો પુસ્તકો ઘૂંટવાનો નથી. બીજા કોઈને એ શીખવવાનું શરૂ કરી દો. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘પ્રોટેજ ઈફેક્ટ’ કહે છે. રોમન તત્વચિંતક સેનેકાએ સદીઓ પહેલાં એક સીધું વાક્ય લખ્યું હતું: ‘જ્યારે માણસ શીખવે છે, ત્યારે તે પોતે શીખે છે.’ જ્યારે તમે માત્ર પોતાના માટે વાંચો છો, ત્યારે મગજ આળસુ બની જાય છે. અઘરી બાબતો પરથી નજર સરકી જાય છે. પણ જે ક્ષણે તમારે કોઈ બીજાને જવાબ આપવાનો હોય, મગજ ચોકન્નું થઈ જાય છે.

આ અસર પાછળ કોઈ જાદુ નથી, સાદી માનસિક જવાબદારી છે. જ્યારે તમને ખબર પડે કે સામે બેઠેલો શિષ્ય તમારા શબ્દો પર ભરોસો કરવાનો છે, ત્યારે તમારી અંદર રહેલો અહંકાર જાગે છે. તમે ભૂલ કરવા નથી માંગતા. તમે વિષયના ગાબડાં શોધવા માંડો છો. પોતાના વિચારોને વ્યવસ્થિત ક્રમમાં ગોઠવો છો. જટિલ બાબતોને સરળ ભાષામાં મૂકવાની મથામણ જ તમારા પોતાના અધકચરા જ્ઞાનને પાકું બનાવી દે છે. શીખવનાર વ્યક્તિ વિદ્યાર્થી કરતાં વધુ ઝડપથી હોશિયાર બને છે.

સુરતના હીરા બજારમાં આ દ્રશ્ય પેઢીઓથી જોવા મળે છે. મહિધરપુરાની સાંકડી ગલીઓમાં બેઠેલા અનુભવી દલાલો પોતાના યુવાન ભાણેજ કે દીકરાને બાજુમાં બેસાડે છે. કાગળની પડીકીમાંથી હીરો કાઢીને જ્યારે વડીલ પેલા છોકરાને ‘ચાર સી’—કટ, કલર, ક્લેરિટી અને કેરેટ—સમજાવવા બેસે છે, ત્યારે ખરી રમત શરૂ થાય છે. છોકરો સાદો સવાલ પૂછે છે: ‘આ હીરામાં પીળાશ છે તો ભાવ આટલો બધો કેમ?’ આ સવાલનો તર્કબદ્ધ ઉત્તર આપવા માટે કાકાએ પોતાના ત્રીસ વર્ષના અર્ધજાગ્રત અનુભવને શબ્દોમાં ઢાળવો પડે છે. શિષ્યને પારખું બનાવવાની આખી પ્રક્રિયામાં કાકાની પોતાની નજર વધુ તેજ થઈ જાય છે.

કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં મોટા પગાર લેતા મેનેજરો પાવરપોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશન બનાવીને થાકી જાય છે, પણ વિષય પકડાતો નથી. સૌથી સહેલો ઉપાય એ છે કે ટીમના સૌથી નવા જુનિયરને પકડીને આખો પ્રોજેક્ટ શરૂઆતથી સમજાવો. જો તે સમજી ગયો, તો તમારો પાયો મજબૂત છે. જો તે ગૂંચવાયો, તો માની લેવું કે તમારું પોતાનું ગણિત કાચું છે. ગુરુ બનવાનો આ સૌથી મોટો અંગત સ્વાર્થ છે.

સામેવાળાને જ્ઞાની બનાવવાની લાલચ છોડો; પોતાનું અજ્ઞાન ઉઘાડું ન પડી જાય એ ડર જ માણસને હોશિયાર બનાવે છે.