વિધાનાત્મક જ્ઞાન

તમે સાયકલ ચલાવી શકો છો, એ એક આવડત છે. પણ ‘સાયકલમાં બે પૈડાં હોય છે’, એ વિધાનાત્મક જ્ઞાન છે. તત્વજ્ઞાનની ભાષામાં આને ‘નોઇંગ-ધેટ’ કહે છે. એટલે કે એવું જ્ઞાન જેને વાક્યમાં કે તથ્ય તરીકે રજૂ કરી શકાય. પ્લેટોના સમયથી ચાલી આવતી વ્યાખ્યા મુજબ આ માત્ર કોઈ માન્યતા નથી; એ સાચી હોવી જોઈએ અને તેની પાછળ નક્કર પુરાવો હોવો જોઈએ. પુસ્તકમાં લખાયેલી માહિતી કે ગૂગલ પર મળતા જવાબો આ જ શ્રેણીમાં આવે છે.

આ વિચાર પશ્ચિમી જ્ઞાનમીમાંસાનો પાયો છે. વીસમી સદીના દાર્શનિક ગિલ્બર્ટ રાઈલે આને ‘નોઇંગ-હાઉ’ એટલે કે કૌશલ્યથી અલગ પાડ્યું. વિધાનાત્મક જ્ઞાન પુસ્તકોમાં સંગ્રહી શકાય છે, પરીક્ષાના પેપરમાં ઉતારી શકાય છે અને કોઈ બીજાને સીધું વહેંચી શકાય છે. માણસ પોતાના મગજમાં તથ્યોના ઢગલા ખડકી શકે છે. આ જ્ઞાનની તાકાત એ છે કે તે ઝડપથી ફેલાય છે, પણ તેની નબળાઈ એ છે કે તે માત્ર શબ્દોના સ્તરે જ જીવે છે.

આજના માહિતી-વિસ્ફોટના યુગમાં સૌથી મોટો ભ્રમ આ જ ઊભો કરે છે. લોકો હકીકતો જાણી લેવાને સાચી સમજ માની બેસે છે. શેરબજારનો સૂચકાંક કેટલો છે તે જાણવું અને નફો કમાઈ શકવો, એ બે આસમાની-સુલતાની અલગ વાતો છે. વિધાનાત્મક જ્ઞાન તમને માહિતીદાર બનાવે છે, પ્રજ્ઞાવાન નહીં. જો તથ્યની પાછળ કોઈ ઊંડો તર્ક કે અનુભવ ન હોય, તો એ કેવળ પોપટિયા પાઠ બનીને રહી જાય છે.

આપણા વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીના ગ્રૂપો અને સાંજના ટીવી ન્યૂઝ આનું જીવતું-જાગતું મ્યુઝિયમ છે. સ્ક્રીન પર ચીસો પાડતા એન્કર અને મેસેજ ફોરવર્ડ કરતા કાકા પાસે અઢળક વિધાનો છે: ચીનની જીડીપી કેટલી ઘટી, મધ્ય પૂર્વમાં શું થયું, કે કઈ દવા પીવાથી કેન્સર મટે. તેમની પાસે માહિતીનાં વાક્યોનો પહાડ છે, પણ એમાંથી કશુંય ચકાસવાની ક્ષમતા નથી. તેઓ તથ્યો ગોખીને બેઠા છે, પણ એ તથ્ય પાછળનું સાર્થક સત્ય પારખવાનું તેમની પાસે કોઈ સાધન નથી.

માહિતી હોવી અને સમજ હોવી વચ્ચે એટલો જ ફરક છે, જેટલો મેડિકલ ડિક્શનરી ગોખવા અને સર્જન બનવા વચ્ચે હોય છે.