આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૫ / ૭
આપણે અણધારી આફતોને 'બ્લેક સ્વાન' કહીને પોતાનો બચાવ કરી લઈએ છીએ. પણ મોટા ભાગની તબાહી અણધારી હોતી નથી. બે ટન વજન ધરાવતો વિશાળ ધૂસર ગેંડો દૂરથી તમારી તરફ દોડતો આવતો દેખાય છે. તે છૂપો નથી, અદ્રશ્ય નથી. તેની ખરીઓનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
સિસ્ટમ સામે છેતરપિંડી કરવી એક વાત છે, પણ સિસ્ટમને ખબર જ ન પડે કે તેની સાથે છેતરપિંડી થઈ રહી છે, તે સાવ જુદી કળા છે.
કોઈ સ્વજન ગુમાવ્યા પછી માણસ સામાન્ય નથી રહેતો. શરીર ચાલે છે, પણ પગ ભારે થઈ જાય છે. મન કોઈ અદ્રશ્ય કેન્દ્ર તરફ ખેંચાતું રહે છે. આ સ્થિતિને અંગ્રેજીમાં શોકનું ગુરુત્વાકર્ષણ કહેવામાં આવે છે.
તમારી બુદ્ધિ કેટલી તીક્ષ્ણ છે તેનાથી દુનિયાને બહુ ફરક પડતો નથી. ટેલેન્ટ માત્ર શરૂઆત છે. પસ્તાળ ત્યારે પડે છે જ્યારે ઉત્સાહનો પહેલો ઉભરો શમી જાય. આ જ વિચારને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘ગ્રિટ સ્કેલ’ કહે છે.
અમેરિકન હાસ્ય કલાકાર ગ્રાઉચો માર્ક્સે એક પ્રખ્યાત વાક્ય લખ્યું હતું: 'જે ક્લબ મને સભ્ય તરીકે સ્વીકારે, તેનો સભ્ય બનવામાં મને કોઈ રસ નથી.' આ માત્ર ચતુર રમૂજ નથી, આપણી માનસિક વિકૃતિ છે.
૧૯૯૩માં હોલીવુડની એક ફિલ્મ આવી હતી: 'ગ્રાઉન્ડહોગ ડે'. હીરો દરરોજ સવારે ઊઠે ત્યારે કેલેન્ડર બદલાતું નથી. એ જ તારીખ, એ જ સવાર, એ જ લોકો અને એ જ જૂની માથાકૂટો. એ ફસાઈ ગયો છે સમયના એક જ વમળમાં.
માણસ એકલો હોય ત્યારે વિચારક હોય છે, ટોળામાં ભળે એટલે સૈનિક બની જાય છે. જ્યારે તમે કોઈ ચોક્કસ જૂથ સાથે તમારી જાતને પૂરેપૂરી જોડી દો છો, ત્યારે તમારું અંગત મગજ સ્વીચ ઓફ થઈ જાય છે.
ચાર સરખા મગજના માણસો એક રૂમમાં ભેગા થાય ત્યારે શું બને? તમને લાગે કે સંતુલિત ચર્ચા થશે. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. જ્યારે સમાન વિચારધારા ધરાવતા લોકો પરસ્પર વાત કરે છે, ત્યારે તેઓ મધ્યમ માર્ગ નથી શોધતા.
તમે આજે ક્યાં ઊભા છો અને કાલે ક્યાં પહોંચવા માંગો છો, એ બે બિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર એટલે ગ્રોથ ગેપ. આ કોઈ ગહન ફિલસૂફી નથી, પણ વાસ્તવિકતા અને મહત્ત્વાકાંક્ષા વચ્ચેનો ખાડો છે. મોટાભાગના વેપારીઓ આ ખાડાને જોવાનું ટાળે છે.
મોટા થવું એટલે શાંતિ મળવી એ માન્યતા ભ્રમ છે. ધંધો કે કદ વધે એટલે જિંદગી સરળ થઈ જશે એવું બધા ધારે છે. વાસ્તવિકતા ઊલટી છે. કદ વધવાની સાથે સરળીકરણ નથી આવતું, જટિલતા વધે છે.
કોઈ દુકાન કે મોલમાં પગ મૂકતી વખતે તમારું મન એકદમ સ્પષ્ટ હોય છે. તમારે માત્ર એક ચોક્કસ ટૂથપેસ્ટ કે સાબુ ખરીદવો હોય છે. પણ અંદર ગયા પછી થોડી જ મિનિટોમાં તમારું દિમાગ સુન્ન થઈ જાય છે.
જ્યારે હાથમાં પૂરતો ડેટા ન હોય ત્યારે હાથ જોડીને બેસી રહેવાને બદલે અડધો તર્ક અને અડધો તુક્કો મેળવીને જે આંકડો કાઢવામાં આવે, તેને ગેસ્ટિમેશન કહેવાય. આ ગણતરી અને અટકળનું મિશ્રણ છે.
ઘરડા થવું એટલે માત્ર શરીરનું ઘસાવું નથી. એ સ્મૃતિઓનો ભાર એકલા હાથે ઊંચકવાની લાચારી પણ છે. મોટા ભાગના લોકો વૃદ્ધાવસ્થામાં પોતાની વાર્તા કોઈ સાંભળે તેની રાહ જોતા બેસી રહે છે. જેમ્સ બિરેન નામના અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ પીડા જોઈ.
જીભ ક્યારેય એકલી સ્વાદ પારખતી નથી. જીભ પાસે ફક્ત પાંચ મૂળભૂત રસ પારખવાની ક્ષમતા છે, પણ આપણું મગજ આંખ, કાન અને નાકના સંકેતો મેળવીને આખો સ્વાદ જાતે ઘડી કાઢે છે. આ ભ્રમણાને વિજ્ઞાનમાં ગસ્ટેટરી ઇલ્યુઝન કહે છે.
તમે જોરદાર મહેનત કરો છો. તમારી ગતિ અદભુત છે, ઉર્જા બેજોડ છે અને શરૂઆતમાં બધું બરાબર નિશાન પર જતું દેખાય છે. છતાં છેલ્લે હાથમાં શૂન્ય આવે છે.
કોઈપણ જટિલ પરિસ્થિતિને સમજવા માટે મેનેજમેન્ટની દુનિયા અવારનવાર બે બાય બેનો ચોરસ બનાવી દે છે. આ માળખામાં ચાર ખૂણા હોય છે. એમાંના બે ખૂણા સાવ સીધા હોય છે: બધું સારું અથવા બધું ખરાબ.
અંગ્રેજીમાં એક શબ્દપ્રયોગ વપરાય છે: ‘હેરી હાયપોથીસિસ’. કોઈ એક પુસ્તકે કે જાણીતા ચિંતકે આ નામ સત્તાવાર રીતે ઘડ્યું હોય તેવા પુરાવા મળતા નથી. પરંતુ આ શબ્દ જે સમસ્યા તરફ આંગળી ચીંધે છે તે જૂની અને વાસ્તવિક છે.
કોઈ પણ દલીલનો અડધો જ ભાગ જોઈને બાંધી લીધેલા મક્કમ મતને હાફપિનિયન કહેવાય છે. શબ્દ નવો છે, પણ રોગ સદીઓ જૂનો છે. લોકો સિક્કાની એક જ બાજુ જુએ છે. ફાયદા ગણાવશે તો ખર્ચ સાવ ભૂલી જશે. અથવા નુકસાનની રાડ પાડશે પણ વળતરની વાત છુપાવી દેશે.
કોઈ માણસ દેખાવડો છે, એટલે તે પ્રામાણિક પણ હશે જ? કોઈ નેતાનું ભાષણ જોરદાર છે, એટલે તેનું વહીવટી તંત્ર પણ શ્રેષ્ઠ હશે? આપણું મગજ આળસુ છે. તે વ્યક્તિના એક સારા ગુણને પકડીને આખી વ્યક્તિ પર દેવદૂત જેવું પ્રભામંડળ લગાવી દે છે.
જો કોઈ કડીયો મકાન ચણે અને એ મકાન તૂટી પડવાથી માલિકના દીકરાનું મોત થાય, તો સજા તરીકે કડીયાના પોતાના દીકરાને પણ મોતની સજા મળવી જોઈએ. આ નિયમ પ્રાચીન બેબિલોનના રાજા હમ્મુરાબીનો હતો.
મોરના પીંછા સુંદર હોય છે, પણ એ ઊડવા માટે ભારે મુસીબત છે. શિકારી પાછળ પડે ત્યારે એ લાંબી પૂંછડી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે. છતાં ઢેલ હંમેશાં સૌથી ભારે અને ભપકાદાર પીંછાવાળા મોરને જ પસંદ કરે છે. આવો બોજ ઊંચકીને પણ જે જીવી ગયો, એ જ સાચો મરદ.
આ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિકનું સંશોધન નથી. કોઈ પુસ્તકમાં આનો સિદ્ધાંત તરીકે ઔપચારિક ઉલ્લેખ મળતો નથી. છતાં તાલીમ અને આત્મનિરીક્ષણની દુનિયામાં આ રૂપક અવારનવાર વપરાય છે: લટકતો અરીસો.
જાપાન પાસે દુનિયાને આપવા જેવી એક અણીદાર પરંપરા છે: હાનસેઈ. સીધો અર્થ થાય છે આત્મખોજ, પણ આપણા સંતો જેવી પોચી નહીં. હાનસેઈ એટલે પોતાની ભૂલનો ખુલ્લા દિલે, નિર્દયતાપૂર્વક સ્વીકાર અને તેમાં સુધારો કરવાની પાકી પ્રતિજ્ઞા.
જ્યારે પેટ સો ટકા ભરાઈ જાય ત્યારે ખાવાનું બંધ કરવું એ મોડી પડેલી સમજદારી છે. જાપાનના ઓકિનાવા ટાપુ પર સદીઓ જૂનો નિયમ ચાલે છે: હારા હાચી બુન મે. સાદો અર્થ એટલો જ કે પેટ એંસી ટકા ભરાય એટલે થાળી છોડી દો. બાકીની વીસ ટકા જગ્યા ખાલી રાખો.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દ ક્યારે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. આ કોઈ શૈક્ષણિક સિદ્ધાંત નથી, પણ વ્યવહારિક દુનિયાનો એક ખુલ્લો સવાલ છે. સૌથી અઘરો નિયમ કયો? જેને કાગળ પર લખવો સહેલો છે, પણ જેનું પાલન કરાવવું લગભગ અશક્ય છે.
શરીરને કોઈ બીમારીથી બચાવવું હોય તો ડોક્ટર શું કરે છે? એ જ રોગના થોડા નબળા જીવાણુ રસી વાટે લોહીમાં ઉતારી દે છે. શરીર થોડો તાવ વેઠે છે, પણ ભવિષ્યના મોટા હુમલા સામે એનું સુરક્ષાતંત્ર તૈયાર થઈ જાય છે. મનનું પણ બરાબર આવું જ છે.
અમુક વિચારો સસલા જેવા હોય છે. તે અચાનક ઝાડીમાંથી બહાર કૂદી પડે છે. ખૂબ ઝડપી, ખૂબ ઉત્સાહી અને જોવામાં આકર્ષક. પણ ક્ષણભરમાં તે ક્યાંક ગાયબ થઈ જાય છે. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ આધારભૂત વિગત મળતી નથી.
કોઈ ચોક્કસ શિક્ષક કે લેખકના નામે આ પદ્ધતિ ક્યારે નોંધાઈ તેનો કોઈ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ મળતો નથી. પણ આ ખ્યાલ શિક્ષણ અને તાલીમની એક બહુ જૂની, કઠોર જરૂરિયાતમાંથી ઊભો થયો છે.
કોઈ કામ પાછળ પાગલ થવું અને એ કામના ગુલામ બનવું, આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ વેલરેન્ડે પેશનના બે પ્રકાર પાડ્યા: એક ઓબ્સિસીવ અને બીજું હાર્મોનિયસ. ઓબ્સેસિવ પેશનમાં કામ તમને ચલાવે છે.
ગણિતમાં એક અફર નિયમ છે: જો કોઈ સિસ્ટમ એકબીજા સાથે સુસંગત રીતે જોડાયેલી હોય, તો એના કોઈ એક ભાગમાં ઊર્જા કે સ્થિરતા વધે તો આખી સિસ્ટમ આપોઆપ ઉપર ઊઠે છે.
જીવનમાં મોટો દાવ મારનારા લોકો ગણતરી વગર ચાલતા નથી. તેઓ નસીબના ભરોસે બેસતા નથી. સફળતા કોઈ જાદુ નથી, એક પદ્ધતિ છે. આ ખ્યાલ ચોક્કસ નિયમોના આધારે પરિણામ મેળવવાની વાત કરે છે.
કોઈ માણસ જીદ પકડીને બેઠો હોય ત્યારે દલીલબાજી સૌથી નકામું હથિયાર છે. તમે સાચા હશો તો પણ તે સામે ચાલીને હાર નહીં સ્વીકારે. માણસનો અહંકાર તથ્ય કરતાં મોટો હોય છે.
શરીર માટે જિમ હોય છે. વજન ઊંચકવાથી સ્નાયુ બને છે. પણ જ્યારે આખો અંદરનો પિંડ થાકી જાય, મન સાવ તળિયે બેસી જાય, ત્યારે શું ઊંચકવાનું? આ શબ્દ કોઈ માન્ય પુસ્તક કે પ્રયોગશાળામાંથી સીધો આવ્યો નથી.
બ્રહ્માંડનું અંતિમ સત્ય ભૌતિકશાસ્ત્રમાં થર્મોડાયનેમિક્સ કહે છે: બધું ધીમે ધીમે ઠંડું પડીને વિખેરાઈ જશે. તેને વિજ્ઞાનીઓ 'હીટ ડેથ' કહે છે. પણ સામાજિક કે આર્થિક ચર્ચાઓમાં આ શબ્દ સાવ જુદા સંદર્ભે વપરાય છે.
માણસને લાગે છે કે અમુક વસ્તુ મળી જશે એટલે જિંદગી ધન્ય થઈ જશે. નવો ફ્લેટ, મોટો પગાર, મોંઘી ગાડી કે મનગમતો સાથી. પણ એ મળ્યા પછી શું થાય છે? થોડા દિવસ મગજમાં ફટાકડા ફૂટે છે, ઉત્સાહ ઉભરાય છે અને પછી બધું સામાન્ય થઈ જાય છે.
સુખ અને દુઃખનો સરવાળો ગણિતના નિયમો પ્રમાણે નથી ચાલતો. મગજ એક હિસાબી અરીસો છે, જેમાં આંકડા વળાંક લઈને દેખાય છે. 'હેડોનિક એડિ' વાસ્તવમાં વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રના 'હેડોનિક એડિટિંગ' વિચાર તરફ દોરી જાય છે.
જમીન પર ઊભેલા માણસને માત્ર સામેની દીવાલ દેખાય છે. આકાશમાં ઊડતા પ્લેનને આખું શહેર દેખાય છે, પણ રસ્તા પરનો ખાડો નથી દેખાતો. હેલિકોપ્ટર બંને કરી શકે. એ ઊંચે જઈને સમગ્ર નકશો જોઈ શકે અને પળવારમાં નીચે આવીને જમીન પરની ધૂળ પણ તપાસી શકે.
જે સાધન તમારું રક્ષણ કરવા માટે બન્યું છે, તેને હથિયાર ન બનાવો. આ સાદો વિચાર છે. અમેરિકન ફૂટબોલમાં માથાના બચાવ માટે હેલ્મેટ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું હતું. પણ ખેલાડીઓએ શું કર્યું?
નમ્રતા કોઈ કાયમી ચારિત્ર્ય નથી. એ સંબંધ અને ક્ષણ પર નિર્ભર પરિસ્થિતિ છે. મેનેજમેન્ટ વિચારક એડગર શાઇને પોતાની પુસ્તક ‘હમ્બલ ઇન્ક્વાયરી’માં નમ્રતાના ત્રણ પ્રકાર દર્શાવ્યા છે. પહેલી, વડીલો કે ગુરુઓ પ્રત્યે દેખાતી પરંપરાગત નમ્રતા.
બધું જ મારે એકલાએ સાબિત કરવાનું છે. સમાજમાં મારી કિંમત માત્ર મારી સિદ્ધિઓ, મારા બેંક બેલેન્સ અને મારા પદ પરથી નક્કી થશે. આ માનસિકતાનું નામ છે હિરોઈક ઈન્ડિવિઝ્યુઅલિઝમ.
કોઈ માણસ કે ગ્રાહક તમારી સાથે સંબંધ રાખશે કે નહીં, તે જાણવા માટે લાંબા ગણિતની જરૂર નથી હોતી. માત્ર એક સાદો સવાલ પૂરતો છે: એણે છેલ્લે તમારી સાથે ક્યારે વ્યવહાર કર્યો હતો? જો લાંબા સમયથી સન્નાટો હોય, તો માની લો કે સંબંધ પૂરો થઈ ગયો છે.
કોઈ વસ્તુ શું કરી શકે છે તે હંમેશાં નજર સામે હોતું નથી. મનોવિજ્ઞાન અને ડિઝાઇનની ભાષામાં આને 'હિડન એફોર્ડન્સ' કહે છે. વિલિયમ ગાવરે ૧૯૯૧ના એક સંશોધનપત્રમાં આ શબ્દ આપ્યો હતો. જેમ્સ ગિબ્સનના વિચારને એમણે આગળ વધાર્યો.
કોઈ પણ મીટિંગમાં જે બોલાય છે તે ક્યારેય આખી વાર્તા હોતી નથી. લોકો દલીલ બજેટ પર કરે છે, પણ દુખાવો સત્તા છીનવાઈ જવાનો હોય છે. ટેબલ પર જે કાગળો ખુલ્લા પડ્યા છે તે જાહેર એજન્ડા છે. અસલ રમત ટેબલની નીચે ચાલે છે.
કેટલાક લોકો માત્ર કામ નથી કરતા, આખી વ્યવસ્થાનો ભાર એકલા ખભા પર ઉઠાવી લે છે. આ કોઈ જાદુ નથી, માનસિક ક્ષમતાનો મામલો છે. મેનેજમેન્ટ અને નેતૃત્વની ભાષામાં આ વર્ગને 'હાઈ કેપેસિટી પીપલ' કહેવાય છે.
તમે પ્રવેશ માટેનો દરવાજો કેટલો ઊંચો રાખો છો તેના પરથી નક્કી થાય છે કે અંદર કોણ આવશે. અર્થશાસ્ત્રમાં જ્યારે લઘુતમ વેતન બહુ ઊંચું નક્કી કરી દેવાય, ત્યારે કંપનીઓ બિનઅનુભવી કે સામાન્ય યુવાનોને નોકરી આપવાનું બંધ કરી દે છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં ભારેખમ શબ્દો ફેંકવાનો જૂનો રિવાજ છે. ‘હાઈ પરફોર્મન્સ ડોક્ટ્રિન’ આવો જ એક શબ્દપ્રયોગ છે. આ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે દાર્શનિકમાંથી ઊતરી આવેલો વિચાર નથી. કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિએ આ શબ્દ ક્યારે ઘડ્યો તેની કોઈ નોંધ નથી.
શબ્દો કરતાં ઈશારા મોટા હોય છે. બોલાયેલા વાક્ય કરતાં એ વાક્ય કયા માહોલમાં બોલાયું તે વધારે વજનદાર બને છે. આ જ ઉચ્ચ સંદર્ભ સંચાર એટલે કે હાઈ-કોન્ટેક્ષ્ટ કમ્યુનિકેશનનો પાયો છે.
મૂળ વિચાર શોધવો એક વાત છે અને પાંચ અલગ ક્ષેત્રોના વિચારો જોડીને સામ્રાજ્ય ઊભું કરવું બીજી વાત છે. દુનિયા નિષ્ણાતોથી ભરેલી છે, જેઓ પોતાના સાંકડા વિષયમાં જીવન વિતાવી દે છે.
કોન્ફરન્સ રૂમમાં આઠ સ્માર્ટ એન્જિનિયરો અને ડેટા એનાલિસ્ટ્સ બેઠા હોય. સ્ક્રીન પર ચાર્ટ અને ગ્રાહકોના સર્વેનું તારણ ચમકતું હોય. બધા એક વાત પર સંમત થાય કે નવી એપ્લિકેશનનું બટન વાદળી રંગનું હોવું જોઈએ, કારણ કે ડેટા એવું સાબિત કરે છે.
ભીડથી અલગ દેખાવાની ઘેલછા ઘણી વાર તમને ફરી ભીડનો જ હિસ્સો બનાવી દે છે. આ વિરોધાભાસનું નામ છે હિપસ્ટર અસર. ગણિતશાસ્ત્રી જોનાથન તુબુલે ૨૦૧૪માં આ બાબત પર એક રસપ્રદ સંશોધનપત્ર લખ્યું હતું.