હેલિકોપ્ટર થિંકિંગ

જમીન પર ઊભેલા માણસને માત્ર સામેની દીવાલ દેખાય છે. આકાશમાં ઊડતા પ્લેનને આખું શહેર દેખાય છે, પણ રસ્તા પરનો ખાડો નથી દેખાતો. હેલિકોપ્ટર બંને કરી શકે. એ ઊંચે જઈને સમગ્ર નકશો જોઈ શકે અને પળવારમાં નીચે આવીને જમીન પરની ધૂળ પણ તપાસી શકે. આ ક્ષમતાને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં હેલિકોપ્ટર થિંકિંગ કહેવાય છે. આ શબ્દ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવ્યો છે કે વ્યાપારી વર્તુળોમાંથી ઊભો થયો છે તે નક્કી નથી. પણ વિચાર તીક્ષ્ણ છે.

મોટા ભાગના લોકો એક જ પાયદાન પર અટકી જાય છે. કાં તો તેઓ માત્ર હવાઈ યોજનાઓ બનાવે છે અને વિગતોમાં નિષ્ફળ જાય છે, અથવા તો કાગળની ઝીણી વિગતોમાં એવા ખૂંપી જાય છે કે મૂળ લક્ષ્ય જ ભૂલી જાય છે. સારો વિચારક એ છે જે પરિસ્થિતિને દસ હજાર ફૂટની ઊંચાઈએથી નિહાળે અને જરૂર પડે ત્યારે એક જ ફૂટના અંતરે આવીને ખામી પકડી પાડે. આ કોઈ કાયમી ઊંચાઈ નથી, પણ ઊંચાઈ બદલવાની આવડત છે.

આ આવડત ભારતીય ચૂંટણીઓના મેદાનમાં સૌથી સાચી પરખાય છે. ચૂંટણી જીતવા માટે માત્ર ભવ્ય રાષ્ટ્રીય ભાષણો કે મોટો માહોલ કામ નથી આવતો. દિલ્હીમાં બેસીને આખા રાજ્યનો માહોલ સમજવો એ ઊંચાઈનું કામ છે, પણ મતદાનના દિવસે ચોક્કસ બૂથ પર મતદાર પહોંચ્યો કે નહીં તે પાયાનું ગણિત છે. કુશળ રાજકારણી હેલિકોપ્ટર જેવા હોય છે. તેઓ રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ પોતાની વિચારધારાનો વિશાળ પટ જુએ છે અને એ જ સાંજે તાલુકા કક્ષાના નાના કાર્યકર સાથે બેસીને ચોક્કસ સોસાયટીના દસ ઘરની ગણતરી પણ માંડે છે. જે માત્ર સભા ગજવે છે એ બૂથ મેનેજમેન્ટમાં હારી જાય છે.

આપણે પણ રોજિંદા નિર્ણયોમાં આ ભૂલ કરીએ છીએ. દુકાનદાર માત્ર ચોપડાના આંકડા તપાસતો રહે તો ગ્રાહકની બદલાતી રુચિ ચૂકી જાય છે. ઓફિસનો બોસ માત્ર વિઝન ડોક્યુમેન્ટ લખે પણ ટેબલ પર ફાઇલ કેમ અટકી છે એ ન જાણે, તો સંસ્થા ડૂબે છે. હેલિકોપ્ટર થિંકિંગ એટલે સમગ્ર દૃશ્ય અને સૂક્ષ્મ વિગત વચ્ચેની ક્ષણાર્ધની અવરજવર.

જે ફક્ત ઊંચાઈએ જીવે છે એ વાસ્તવિકતા ગુમાવે છે, અને જે ફક્ત જમીન ખોદે છે એ દિશા ભૂલે છે.