ઉચ્ચ સંદર્ભ સંચાર સિદ્ધાંત

શબ્દો કરતાં ઈશારા મોટા હોય છે. બોલાયેલા વાક્ય કરતાં એ વાક્ય કયા માહોલમાં બોલાયું તે વધારે વજનદાર બને છે. આ જ ઉચ્ચ સંદર્ભ સંચાર એટલે કે હાઈ-કોન્ટેક્ષ્ટ કમ્યુનિકેશનનો પાયો છે. અમુક સંસ્કૃતિઓમાં બધું જ શબ્દોમાં ચોખ્ખું કહેવું પડે છે, જેમ કે અમેરિકા કે જર્મની. ત્યાં લખાણ અને નિયમો સર્વોપરી છે. જ્યારે ભારત, જાપાન કે આરબ દેશોમાં અડધી વાત સંબંધો, આંખોના પલકારા, સામાજિક મોભા અને મૌન વચ્ચે વંચાય છે. સામેની વ્યક્તિની પૃષ્ઠભૂમિ ખબર હોય તો લાંબી દલીલોની જરૂર પડતી નથી.

આ વિચાર અમેરિકન માનવશાસ્ત્રી એડવર્ડ ટી. હોલે ૧૯૭૬માં પોતાના પુસ્તક 'બિયોન્ડ કલ્ચર'માં જગત સામે મૂક્યો હતો. હોલે દુનિયાને બે હિસ્સામાં વહેંચી: લો-કોન્ટેક્ષ્ટ અને હાઈ-કોન્ટેક્ષ્ટ. લો-કોન્ટેક્ષ્ટ સંસ્કૃતિમાં જે કહેવાયું તે જ આખરી સત્ય છે. હાઈ-કોન્ટેક્ષ્ટમાં જે નથી કહેવાયું, અસલી રહસ્ય ત્યાં છુપાયેલું હોય છે. આપણે ત્યાં 'હા'નો અર્થ હંમેશા સંમતિ નથી હોતો, ઘણીવાર એ માત્ર સામા માણસનું માન રાખવા પૂરતો વિવેક હોય છે.

આ મોડેલ સમજવું કેમ જરૂરી છે? કારણ કે વૈશ્વિક સ્તરે થતા મોટા ભાગના ઝઘડા ખોટી માહિતીથી નહીં, પણ ખોટા સંદર્ભથી જન્મે છે. પશ્ચિમી મેનેજર સીધું 'ના' પાડી દે છે, જેને ભારતીય માણસ અપમાન માની બેસે છે. સામે પક્ષે, ભારતીય માણસ સંબંધ સાચવવા ગોળગોળ વાત કરે, જેને વિદેશી સાથીદાર અપ્રમાણિકતા ગણે છે. સંચાર માત્ર ભાષા નથી, એ સહિયારો ઇતિહાસ અને સંસ્કારોનો તાળમેળ છે.

આપણી રમતગમતની દુનિયા આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. હરિયાણાના કોઈ અખાડામાં જાવ કે કબડ્ડીના મેદાન પર ઊભા રહો. ત્યાં કોચ કોઈ લાંબો લેક્ચર આપતો નથી કે લેખિત રણનીતિનું બોર્ડ બનાવતો નથી. માત્ર એક નજર, પાટો પછાડવાનો અવાજ કે આંગળીનો હલકો ઈશારો રેડરને બધું સમજાવી દે છે. બંને વચ્ચે ગુરુ-શિષ્યનો જૂનો આંતરિક સંબંધ છે, જેને બહારનો પશ્ચિમી વિશ્લેષક સમજી ન શકે. મેદાન પર પરસેવો પાડતો ખેલાડી પોતાના ઉસ્તાદના શ્વાસની લય પરથી જાણી જાય છે કે ક્યારે સામેવાળાનો પગ પકડવાનો છે.

જ્યાં સંબંધીઓ એકબીજાની આંખો વાંચી શકતા હોય, ત્યાં શબ્દોનો વધુ પડતો ઉપયોગ અવિશ્વાસની નિશાની બની જાય છે.