ધૂસર ગેંડાની આપત્તિ

આપણે અણધારી આફતોને 'બ્લેક સ્વાન' કહીને પોતાનો બચાવ કરી લઈએ છીએ. પણ મોટા ભાગની તબાહી અણધારી હોતી નથી. બે ટન વજન ધરાવતો વિશાળ ધૂસર ગેંડો દૂરથી તમારી તરફ દોડતો આવતો દેખાય છે. તે છૂપો નથી, અદ્રશ્ય નથી. તેની ખરીઓનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાય છે. છતાં માણસ સ્તબ્ધ થઈને ઊભો રહે છે અથવા મોં ફેરવી લે છે. 'ગ્રે રાઈનો' એટલે એવી ભયાનક આફત, જે સ્પષ્ટ દેખાય છે, સંભવિત છે, છતાં તેની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે છે.

આ વિચાર અમેરિકન લેખિકા મિશેલ વુકરે ૨૦૧૩માં વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમમાં રજૂ કર્યો અને પછી ૨૦૧૬માં પોતાના પુસ્તકમાં વિસ્તાર્યો. નસીમ તાલેબના 'બ્લેક સ્વાન'માં અજાણ્યા આંચકાની વાત હતી. વુકરે કહ્યું કે દુનિયા મોટા ભાગે અણધાર્યા આંચકાથી નહીં, પણ જાણીતી બેદરકારીથી મરે છે. આર્થિક મંદી હોય કે આબોહવાનું સંકટ, ચેતવણીના બોર્ડ વર્ષો પહેલાં લાગી ગયા હોય છે. પણ આપણે માનતા હોઈએ છીએ કે આ ગેંડો રસ્તામાં ક્યાંક વળી જશે.

આળસ, અહંકાર અને સગવડભરી ઉપેક્ષા આ મોડેલનું હૃદય છે. કોઈ મુશ્કેલી જ્યારે ધીમે ધીમે નજીક આવતી હોય, ત્યારે તેના પર તાત્કાલિક પગલાં ભરવાનો ખર્ચ મોટો લાગે છે. લોકો મુશ્કેલીને સ્વીકારવા કરતાં નજરઅંદાજ કરવાનું પસંદ કરે છે. કંપનીઓ દેવાળું ફૂંકે છે ત્યારે અચાનક વીજળી નથી પડતી, વરસોથી સરવૈયામાં કાણાં દેખાતાં જ હોય છે.

આપણા ઇતિહાસ તરફ જુઓ. ૧૮મી સદીમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની વેપારના બહાને પગપેસારો કરતી હતી ત્યારે ભારતના દેશી રજવાડાં અંધ નહોતાં. સિરાજુદ્દોલાથી લઈને મરાઠાઓ સુધી, બધાને ખબર હતી કે અંગ્રેજો માત્ર વેપારી નથી. ગેંડો સીધો સામેથી ધસી રહ્યો હતો. પણ રજવાડાં પરસ્પરની અદેખાઈ અને નાના સ્વાર્થમાં અંદરોઅંદર લડતાં રહ્યાં. પરિણામે, સામે દેખાતી એ વિદેશી તાકાતે આખા ઉપખંડને કચડી નાખ્યો. ગુલામી કોઈ અણધારી હોનારત નહોતી, જાણીજોઈને નોતરેલો ધૂસર ગેંડો હતો.

આંખો મીંચી લેવાથી સામે દોડતો આવતો ગેંડો અદ્રશ્ય થતો નથી, માત્ર તમારા બચવાના રસ્તા બંધ થઈ જાય છે.