ગ્રીનસ્પાન સિદ્ધાંત

તિજોરીમાં એટલું રોકડ અનામત હોવું જોઈએ કે આવતીકાલે આકાશ તૂટી પડે તોય બાર મહિના સુધી કોઈના પગ પકડવા ન પડે. આર્થિક જગતમાં આને ગ્રીનસ્પાન નિયમ કહે છે. અમેરિકન ફેડરલ રિઝર્વના પૂર્વ વડા એલન ગ્રીનસ્પાને ૧૯૯૯માં અર્થશાસ્ત્રી પાબ્લો ગિદોત્તી સાથે મળીને આ વિચાર વહેતો મૂકેલો. મૂળ વિચાર વિકાસશીલ દેશો માટે હતો: દેશ પર જે ટૂંકા ગાળાનું વિદેશી દેવું હોય, એટલી જ રકમનું વિદેશી હૂંડિયામણ તેની અનામત તિજોરીમાં પડેલું હોવું જોઈએ. જો આવું ન હોય તો વૈશ્વિક કટોકટી વખતે દેશ કટોરો લઈને ઊભો રહી જાય.

આ માત્ર દેશો કે સેન્ટ્રલ બેન્કોની થિયરી નથી. આ તમારા ખિસ્સાનું શાણપણ છે. લોકો ઘણીવાર ઊંચા વળતરની લાલચમાં પોતાની આખી મૂડી અટવાવી દે છે. તેમની પાસે પાંચ કરોડની જમીન હોય, પણ અચાનક આવેલી બીમારીનું દસ લાખનું બિલ ચૂકવવા માટે સોનું ગિરવે મૂકવું પડે. સંપત્તિ હોવી અને તરલતા હોવી એ બે સાવ અલગ વાતો છે. અણધારી આફત આવે ત્યારે કાગળ પરની મિલકત કામ નથી આવતી, હાથવગી રોકડ જ બચાવે છે.

આપણા દેશના એક મોટા મંદિર ટ્રસ્ટ કે નવરાત્રિ મંડળનો વિચાર કરો. દાનની આવક કરોડોમાં થાય છે. ટ્રસ્ટીઓ બધો રૂપિયો ભવ્ય નવાં પ્રવેશદ્વારો કે જમીનો ખરીદવામાં વાપરી નાખે. કાગળ પર ટ્રસ્ટ બહુ મોટું દેખાય. અચાનક કોઈ વર્ષે રોગચાળો ફેલાય, મેળો રદ થાય કે સરકારી નિયંત્રણો આવી જાય. આવક શૂન્ય થઈ જાય અને સિક્યોરિટી, લાઇટબિલ કે પૂજારીઓનો પગાર ચૂકવવાના ફાંફા પડી જાય. જે ટ્રસ્ટે આવતા એક આખા વર્ષના નિશ્ચિત ખર્ચ જેટલી રોકડ બેન્ક ડિપોઝિટમાં અલગ રાખી મૂકી હોય, તે વાવાઝોડા વચ્ચે પણ ટકી જાય.

સમસ્યા એ છે કે લોકોને તિજોરીમાં શાંત પડી રહેલા રૂપિયા નકામા લાગે છે. તેમને દરેક પૈસા પર વ્યાજ કે વળતર જોઈએ છે. પણ અનામત રકમ નફો કમાવવા માટે નથી હોતી; એ તમારી સ્વતંત્રતા અને ગરિમા ટકાવી રાખવા માટે હોય છે. જ્યાં સુધી ખરાબ દિવસો ન આવે ત્યાં સુધી આ સાવચેતી આળસ જેવી દેખાય છે.

જેની પાસે સંકટ સમયની રોકડ નથી, એણે મુશ્કેલી આવ્યે પોતાના નિયમો ગીરવે મૂકવા પડે છે.