જૂથ ઓળખની અસર

માણસ એકલો હોય ત્યારે વિચારક હોય છે, ટોળામાં ભળે એટલે સૈનિક બની જાય છે. જ્યારે તમે કોઈ ચોક્કસ જૂથ સાથે તમારી જાતને પૂરેપૂરી જોડી દો છો, ત્યારે તમારું અંગત મગજ સ્વીચ ઓફ થઈ જાય છે. જૂથની જીત તમારી અંગત જીત લાગે છે અને જૂથની ભૂલનો બચાવ કરવો એ તમારી અંગત ફરજ બની જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ગ્રૂપ આઇડેન્ટિફિકેશન ઇફેક્ટ કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય સહાનુભૂતિ નથી, પણ સ્વતંત્ર ઓળખનું જૂથમાં વિસર્જન છે.

આ વિચાર સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાંથી આવે છે. ૧૯૭૦ના દાયકામાં હેનરી તાજફેલ નામના બ્રિટિશ મનોવૈજ્ઞાનિકે સોશિયલ આઇડેન્ટિટી થિયરી આપી હતી. તેમણે સાબિત કર્યું કે માણસોને સાવ સામાન્ય કે નકામા આધારે પણ બે જૂથમાં વહેંચી દો, તોપણ તેઓ તરત જ પોતાના પક્ષને શ્રેષ્ઠ અને સામા પક્ષને દુશ્મન ગણવા માંડે છે. ઉત્ક્રાંતિએ આપણને ટોળામાં રહેતા શીખવ્યું હતું, કારણ કે જંગલમાં એકલો પડેલો માણસ મરી જતો. એ જૂની આદત આજે આધુનિક સંસ્થાઓમાં રોગ બની ગઈ છે.

આ અસરનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે માણસ પોતાની ન્યાયબુદ્ધિ ગુમાવી બેસે છે. પોતાના જૂથનો માણસ ભ્રષ્ટાચાર કરે તો આપણે એને મજબૂરી ગણાવીએ છીએ, પણ સામા જૂથનો માણસ નાની ભૂલ કરે તો એ દેશદ્રોહ લાગે છે. તર્કનું સ્થાન વફાદારી લઈ લે છે. લોકો એ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે કે સાચું શું છે, બસ એ જ જુએ છે કે અમારું કોણ છે.

આપણા સૌરાષ્ટ્રના ગામડાની સહકારી ડેરી કે એપીએમસીની ચૂંટણી જુઓ. સહકારી મંડળી દૂધના ભાવ અને ખેડૂતોના હિત માટે બની હતી. પણ ચૂંટણી આવતાં જ આખો જિલ્લો બે જૂથમાં વહેંચાઈ જાય છે. પંકજભાઈ જેવા સીધા-સાદા ખેડૂતને ખબર છે કે તેમની પેનલનો ડિરેક્ટર દૂધમાં કટકી કરે છે અને વજનમાં ગોટાળા કરે છે. છતાં પંકજભાઈ એને જ મત આપશે, કારણ કે એ પોતાની જ્ઞાતિ કે પક્ષની પેનલ છે. સામેવાળો ઉમેદવાર ગમે તેટલો પ્રામાણિક હોય, એ સામી પેનલનો છે એટલે અસ્પૃશ્ય છે. ડેરી ખાડામાં જાય તો મંજૂર, પણ સામી પેનલ જીતવી ન જોઈએ.

જૂથનો ઝંડો જેટલો ઊંચો પકડો છો, તમારી પોતાની આંખો એટલી જ ઢંકાઈ જાય છે.