હાર્મન અધ્યાપન પદ્ધતિ

કોઈ ચોક્કસ શિક્ષક કે લેખકના નામે આ પદ્ધતિ ક્યારે નોંધાઈ તેનો કોઈ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ મળતો નથી. પણ આ ખ્યાલ શિક્ષણ અને તાલીમની એક બહુ જૂની, કઠોર જરૂરિયાતમાંથી ઊભો થયો છે. તેનો મૂળ વિચાર સાદો છે: માત્ર સિદ્ધાંતોનું ભાષણ આપવાથી કોઈ માણસ ક્યારેય કુશળ બનતો નથી. સાચું શિક્ષણ હંમેશાં વાસ્તવિક કામની વચ્ચે, અનુભવી ગુરુની હાજરીમાં અને સીધી ભૂલો સુધારીને જ શક્ય બને છે.

આપણે પુસ્તકીયા જ્ઞાનને જ શિક્ષણ માની લેવાની ઘેલછામાં સદીઓથી સબડીએ છીએ. વર્ગખંડમાં બેસીને લાખો પાના ગોખી શકાય, પણ જ્યાં સુધી હાથમાં ઓજાર પકડવામાં ન આવે ત્યાં સુધી પરિણામ શૂન્ય રહે છે. અધ્યાપનની આ શૈલી શિક્ષકને કેવળ પ્રવચનકાર મટીને કાર્યશાળાના માર્ગદર્શક બનવાની ફરજ પાડે છે. અહીં શીખવાની પ્રક્રિયા વર્ગખંડની ચાર દીવાલોમાંથી બહાર નીકળીને સીધી કર્મભૂમિમાં પગ મૂકે છે.

આ વાતને સમજવા માટે કોઈ પણ મોટી સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલના ઓપરેશન થિયેટરને જુઓ. કોઈ યુવાન ડૉક્ટર માત્ર મેડિકલ પુસ્તકો વાંચીને કે વિડીયો જોઈને સર્જન નથી બની જતો. સિનિયર સર્જન જ્યારે ચીરો મૂકે છે, ત્યારે યુવાન રેસિડેન્ટ ડૉક્ટર તેની બાજુમાં ઊભો રહે છે. તે જુએ છે કે દર્દીનું લોહી વહે ત્યારે સિનિયરના હાથ ધ્રૂજતા નથી. પછીના તબક્કે સિનિયર પોતે ઊભા રહીને એ જુનિયરના હાથમાં છરી પકડાવે છે અને ભૂલ થાય ત્યાં જ આંગળી પકડીને રોકી લે છે. આ જ સાચી તાલીમ છે.

આપણું અડધું શિક્ષણ નકામું સાબિત થાય છે કારણ કે તે કામના અસલ દબાણથી દૂર બંધ ઓરડામાં અપાય છે. જ્ઞાન જ્યારે જીવંત સંજોગો સાથે ભળી જાય ત્યારે જ તે કળા બને છે. શિક્ષણમાં સૈદ્ધાંતિક ઉપદેશો કરતાં જીવંત ઉદાહરણો હંમેશાં વધુ ટકાઉ સાબિત થાય છે.

કાગળ પર સર્જરી શીખનાર માણસ છેવટે દર્દીનું પેટ જ બગાડે છે.