કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૩ / ૫૩
જીતવું એક વાત છે અને જીતેલું સાચવવું તદ્દન બીજી વાત છે. સિકંદર એટલે કે એલેક્ઝાન્ડર ધ ગ્રેટ બત્રીસ વર્ષની ઉંમરે અડધી દુનિયા જીતી ચૂક્યો હતો, પણ પાછળ કંઈ ટકાવી શક્યો નહીં.
કમ્પ્યુટરનો કોડ તમને ખુશ કરી શકતો નથી, એ માત્ર તમને ચોંટાડી રાખી શકે છે. ટેક્નોલોજીની દુનિયા આ બે વાતો વચ્ચેનો ભેદ જાણીજોઈને ભૂલી ગઈ છે.
પ્રાચીન માણસ વરસાદ માટે ઇન્દ્રને ભજતો, પૈસા માટે કુબેરને અને રોગચાળા વખતે શીતળા માતાની બાધા રાખતો. આજના આધુનિક માણસે પણ અજાણતાં એ જ જૂની મનોવૃત્તિ અપનાવી લીધી છે, પણ દેવતાઓ બદલાઈ ગયા છે.
તમે માણસને કે મશીનને કોઈ કામ સોંપો છો, ત્યારે તે ખરેખર તમારો મૂળ હેતુ સમજે છે કે માત્ર સૂચનાઓનું આંધળું પાલન કરે છે? આ સવાલમાંથી એક વિચાર જન્મ્યો: સંરેખણ પ્રયોગો. અંગ્રેજીમાં જેને 'અલાઈનમેન્ટ એક્સપેરિમેન્ટ્સ' કહે છે.
કોઈ પણ પ્રક્રિયા પર ‘તપાસ’નું લેબલ ચોંટાડી દેવાથી તે ખરેખર ખરી તપાસ બની જતી નથી. સોફ્ટવેર અને મેનેજમેન્ટની દુનિયામાં આ એક ગંભીર ભ્રમ છે.
અંતર વધે એટલે સંવાદ ઘટે. આ વાત કોઈ કવિતા નથી, વિજ્ઞાન છે. ૧૯૭૦ના દાયકામાં એમઆઇટીના પ્રોફેસર થોમસ જે. એલને એન્જિનિયરોની વાતચીત પર સંશોધન કર્યું હતું.
બાળક માત્ર પોતાના સગા મા-બાપના દમ પર મોટું થતું નથી. જીવવિજ્ઞાન અને માનવશાસ્ત્રમાં આ વ્યવસ્થાને 'એલોપેરેન્ટિંગ' કહે છે. સરળ ભાષામાં: પોતાના લોહીના સીધા સંતાન ન હોય તેવા જીવોને ઉછેરવામાં મદદ કરવી.
જૂની જીવવિજ્ઞાનની ચોપડીઓ કહેતી હતી કે આપણું શરીર 'હોમિયોસ્ટેસિસ' પર ચાલે છે. એટલે કે શરીર તાપમાન કે બ્લડ પ્રેશરને એક જ જડ આંકડા પર સ્થિર રાખવા મથે છે. આ જૂની માન્યતા હતી. ૧૯૮૮માં પીટર સ્ટર્લિંગ અને જોસેફ આયરે નવો ખ્યાલ આપ્યો: એલોસ્ટેસિસ.
કોઈ જટિલ કોયડો ઉકેલતી વખતે અચાનક મગજમાં વીજળી ચમકે અને ઉકેલ મળી જાય, એ ક્ષણને આપણે 'યુરેકા' કહીએ છીએ. પણ એ ચમકારો બહારથી નથી આવતો. મગજ વિજ્ઞાન કહે છે કે આ જાદુ પાછળ એક ચોક્કસ શારીરિક ક્રિયા છે.
હાથમાં એક ઈંટ પકડાવો અને પૂછો કે આનું શું થાય? સાદો માણસ કહેશે: દીવાલ ચણાય. સર્જનાત્મક માણસ કહેશે: પેપરવેઇટ બને, અખરોટ ફોડાય, ચોર સામે હથિયાર બને કે પછી દરવાજો ખુલ્લો રાખવાનો ટેકો બને. આ સાદી રમતનું નામ 'ઓલ્ટરનેટિવ યુઝિસ ટેસ્ટ' છે.
આપણે કોઈ પણ નવા ફેરફારની શરૂઆતની અસરને આકાશ જેવડી માની લઈએ છીએ, અને લાંબા ગાળાની અસરને તણખલા જેવી ગણીને ભૂલી જઈએ છીએ. આ માનવ મગજની જૂની મર્યાદા છે. નવી ટેકનોલોજી આવે એટલે પહેલા બે વર્ષ લોકો એવી બૂમો પાડે કે દુનિયા સાવ બદલાઈ જશે.
જે માણસ જમણા અને ડાબા બંને હાથથી સરખી તાકાતથી કામ કરી શકે, તેને 'સવ્યસાચી' કે એમ્બિડેક્ષ્ટ્રસ કહેવાય. સંસ્થાઓ અને આપણી કારકિર્દી માટે પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. એક હાથે આજની રોજીરોટી સાચવવાની છે અને બીજા હાથે આવતીકાલની નવી શક્યતાઓ ખોળવાની છે.
માણસ પોતાની મરજીથી કામ કરે છે એ સૌથી મોટો ભ્રમ છે. માણસ પોતાની આગામી સીડી જોઈને વર્તે છે. મહત્ત્વાકાંક્ષા સિદ્ધાંત આ કડવી વાસ્તવિકતા છતી કરે છે.
મોટા સંગઠનો આળસુ હાથી જેવા બની જાય છે. આગળનો પગ ક્યાં પડે છે તેની પાછળના પગને ખબર નથી હોતી. આ રોગનો ઈલાજ એટલે અમીબા મોડેલ. એક કોષી જીવ અમીબાની જેમ આખી કંપનીને નાના, સ્વાયત્ત અને સ્વતંત્ર ટુકડાઓમાં વહેંચી નાખો.
માણસ સંકટમાંથી બચી જાય એટલે તરત બહાદુર બની જાય છે. ગઈકાલનો ભય આજે રકાબીમાં ઓગળી ગયેલી ખાંડ જેવો થઈ જાય છે. દુર્ઘટના, નુકસાન કે અપમાનમાંથી શીખવાને બદલે મગજ એ આખી ઘટનાની તીવ્રતા ભૂલી જવાનું પસંદ કરે છે.
કોઈ પણ ભૂલ સુધારવાનો પરંપરાગત રસ્તો કયો? માણસને વારંવાર કહેવું કે તું સાચું કર, ભૂલ ન કર. આ પદ્ધતિ ધીમી છે અને મોટા ભાગે નિષ્ફળ જાય છે. ભૂલનું વિસ્તરણ એટલે ભૂલને અટકાવવાને બદલે જાણીજોઈને તેને મોટી કરવી.
ઘડિયાળનો કાંટો બધા માટે એક જ ગતિથી ફરે છે, પણ મગજ માટે સમય એક સરખો નથી હોતો. જ્યારે અકસ્માત થાય છે, ત્યારે ગાડી પલટી ખાતી હોય તે બે સેકન્ડ જાણે દસ મિનિટ જેવી લાંબી લાગે છે. આ અનુભવને 'એમ્પ્લીફાઇડ ટાઈમ' અથવા વિસ્તૃત સમય કહે છે.
કોઈ એક વ્યક્તિ કે વિચારને સમાજમાંથી સાવ અછૂત ઘોષિત કરી દેવો એટલે એનાથેમેટાઇઝિંગ. આ શબ્દ ગ્રીક અને પ્રાચીન ચર્ચની પરંપરામાંથી આવે છે.
કોઈપણ ચાલતી વ્યવસ્થાને એક ક્ષણમાં થંભાવી દેવાની હિંમત હોવી એ નાની વાત નથી. જાપાની શબ્દ ‘એન્ડોન’નો મૂળ અર્થ કાગળનો ફાનસ થાય છે. ટોયોટા કંપનીની ફેક્ટરીઓમાં કાર બનાવતી એસેમ્બલી લાઇન પર માથા ઉપર એક દોરી લટકતી રહેતી.
જૂના જમાનાના વિદ્વાનો દેવદૂત હતા, આપણે સામાન્ય માણસો છીએ; અને જો તેઓ માત્ર માણસો હતા, તો આપણે ગધેડા છીએ. આ એક પ્રાચીન રબ્બાઈ પરંપરાની કહેવત છે. આધુનિક વિચારક એલીઝર યુડકોવ્સ્કીએ જ્ઞાનમીમાંસાની ચર્ચામાં આ કહેવતને નવેસરથી તપાસી હતી.
કામ કરવું અઘરું છે, પણ કામની જાહેરાત કરવી સાવ સસ્તી છે. આ આખી બીમારીનું નામ છે અનાઉન્સમેંટાઇટિસ. સરકાર હોય, કોર્પોરેટ કંપની હોય કે સોસાયટીનું મંડળ, જ્યારે સંચાલકો પરિણામ આપવાની તાકાત ગુમાવી બેસે છે ત્યારે તેઓ એક પછી એક નવી યોજનાઓ, નવા…
બાર મહિના લાંબો સમય છે. કેલેન્ડર બદલાય એટલે આપણે ડાયરી ખોલીને વાર્ષિક સંકલ્પોની લાંબી યાદી બનાવીએ છીએ. કંપનીઓ વાર્ષિક ટાર્ગેટ ગોઠવે છે અને બજેટ પાસ કરે છે. મગજ શાંત થઈ જાય છે કારણ કે અંતિમ તારીખ બહુ દૂર દેખાય છે.
ગણિત અને માનવમગજ વચ્ચે જૂની અદાવત છે. અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે: જો તમે નિવૃત્ત થાઓ, તો મૂડી હાથમાં રાખવાને બદલે તેનું પેન્શન એટલે કે વાર્ષિકી (એન્યુઇટી) ખરીદી લેવી જોઈએ. દર મહિને નિશ્ચિત રકમ ખાતામાં જમા થાય, ભલે તમે સો વર્ષ જીવો.
આંકડા ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતા, એવું માનવું એ અક્કલનું દેવાળું છે. બ્રિટિશ આંકડાશાસ્ત્રી ફ્રાન્સિસ આન્સકોમ્બે ૧૯૭૩માં ચાર અલગ અલગ ડેટાસેટ બનાવીને ગણિતની દુનિયાને ચોંકાવી દીધી હતી.
પ્રકૃતિ મફતમાં કશું આપતી નથી. દરેક વરદાન પાછળ એક છૂપો શાપ હોય છે. ઉત્ક્રાંતિનો એક કડવો નિયમ છે: જે ગુણ તમને યુવાનીમાં રાજા બનાવે છે, તે જ ગુણ વૃદ્ધાવસ્થામાં તમારો જીવ લઈ શકે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આને ‘એન્ટાગોનિસ્ટિક પ્લેયોટ્રોપી’ કહે છે.
માણસ પોતાની જાત સાથે કરેલા વાયદા બહુ આસાનીથી તોડી નાખે છે. કાલે સવારે વહેલા ઊઠવું, સિગારેટ છોડવી કે વજન ઉતારવું—આવા સંકલ્પો ત્રીજા દિવસે કચરાપેટીમાં જાય છે. કેમ? કારણ કે સંકલ્પ તોડવાની કોઈ તાત્કાલિક કિંમત ચૂકવવી પડતી નથી.
વિજ્ઞાનનો પાયો અનુમાન પર ટકેલો છે. સૂર્ય રોજ પૂર્વમાં ઊગે છે, એટલે કાલે પણ ત્યાં જ ઊગશે. આ સીધું ગણિત છે. પણ સમાજ અને બજાર આ સીધા ગણિતથી નથી ચાલતા.
માણસ અપમાન સહન કરી લે, પણ ઉપેક્ષા સહી શકતો નથી. તમે કોઈ રૂમમાં પ્રવેશો અને કોઈ તમારી સામે જુએ પણ નહીં, ત્યારે જે ખાલીપો પેદા થાય છે તેનું નામ એન્ટી-મેટરિંગ. આ શબ્દ કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક ગોર્ડન ફ્લેટ અને તેમના સાથીઓએ વિકસાવ્યો હતો.
માણસ દિવસમાં સેંકડો નાના-મોટા નિર્ણયો લેતાં થાકી જાય છે. સવારે કયાં કપડાં પહેરવાંથી લઈને રાત્રે શું ખાવું તે નક્કી કરવામાં મગજ ઘસાઈ જાય છે. આ માથાકૂટનો ઈલાજ એટલે એન્ટિસિપેટરી ડિઝાઇન.
મોટા ભાગના માણસો અને સંસ્થાઓ ભૂલ થયા પછી જાગે છે. ઠોકર વાગે એટલે પથ્થર ઓળખાય. આને પ્રતિક્રિયાત્મક શિક્ષણ કહેવાય, જેમાં ભૂતકાળનો ડામ ભવિષ્યની દવા બને છે. પણ પૂર્વઅનુમાનિત શિક્ષણ આનાથી તદ્દન ઊલટું છે.
કોઈ હુકમ છૂટે તે પહેલાં જ નમી જવાની વૃત્તિ એટલે આગોતરી ગુલામી. સત્તાધીશ વ્યક્તિએ હજી મોઢું પણ નથી ખોલ્યું, અને તમે તેની સંભવિત નારાજગીની કલ્પના કરીને જાતે જ તેની ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તવા લાગો છો.
ખોપરીની અંદર એક વણનોતર્યો મહેમાન બેઠો છે. સવારના પહોરમાં તમે ચાનો ઘૂંટડો ભરો તે પહેલાં એ બોલે છે: 'તારું કશું નહીં વળે.' મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'ઓટોમેટિક નેગેટિવ થોટ્સ' અથવા ટૂંકમાં 'એન્ટ્સ' કહે છે. આ કોઈ તાર્કિક ચિંતન નથી.
કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાં એક જૂની મુશ્કેલી હતી. અલ્ગોરિધમને કોઈ અઘરો હિસાબ આપો, એટલે એ ચાલ્યા જ કરે. જો તમે તેને અધવચ્ચે રોકી દો, તો હાથમાં કશું ન આવે—બધો ડેટા કચરો. પછી વૈજ્ઞાનિકોએ 'એનીટાઇમ અલ્ગોરિધમ' બનાવ્યા.
જમતાં પહેલાં લીધેલો એક નાનો ઘૂંટડો ભૂખ સંતોષતો નથી, પણ પેટમાં દાવાનળ પેટાવે છે. પશ્ચિમના દેશોમાં જમવાની શરૂઆત પહેલાં હળવું આલ્કોહોલિક પીણું પીવાની પ્રથા છે, જેને 'એપેરિટિફ' કહેવાય છે.
આંખો બંધ કરો અને લાલ રંગના સફરજનની કલ્પના કરો. મોટાભાગના માણસોના મગજના પડદા પર તરત એક ચમકતું લાલ ફળ ઉપસી આવશે. પણ કેટલાક લોકો માટે ત્યાં કશું જ નથી હોતું. ફક્ત ઘોર અંધારું.
કોઈ સામાન્ય માણસને અચાનક ભગવાન બનાવી દેવાની આ જૂની માનસિક બીમારી છે. ગ્રીક ભાષામાંથી આવેલો આ શબ્દ છે: 'એપોથિઓસિસ'. એનો સીધો અર્થ થાય છે કોઈ મર્ત્ય માનવીને દેવત્વના સિંહાસન પર બેસાડી દેવો.
બધા કરે છે એટલે સાચું જ હશે, આ માન્યતા માનવ ઇતિહાસનો સૌથી મોટો ભ્રમ છે. તર્કશાસ્ત્રમાં આને 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ પોપ્યુલમ' કહે છે. સરળ ભાષામાં: બહુમતીની દલીલનો દોષ.
કોઈ પણ સમસ્યા આવે એટલે આપણો પહેલો સવાલ હોય છે: ખામી ક્યાં છે? કોણે ભૂલ કરી? આપણે બીમારી શોધવામાં એટલા મશગૂલ થઈ જઈએ છીએ કે દર્દીનું જે અંગ સાજું છે તેની સામે જોતા જ નથી. આ આખી પરંપરાગત રીતને ઊંધી વાળી દેતો વિચાર એટલે એપ્રીશિયેટિવ ઇન્ક્વાયરી.
વધુ દલીલો એટલે વધુ વજન? ના. માણસનું મગજ ત્રાજવું નથી કે તમે દસ દલીલો મૂકો એટલે પલ્લું આપોઆપ નમી જાય. ઊલટું થાય છે. જ્યારે તમે એક મજબૂત મુદ્દાની પાછળ ત્રણ-ચાર નબળી અને પાંગળી દલીલો જોડી દો છો, ત્યારે આખી વાતનું મૂલ્ય ઘટી જાય છે.
કોઈ વાત સાચી છે કે ખોટી, તેનો આધાર તેના તથ્ય પર હોય છે, તેના આવનારા પરિણામ પર નહીં. પણ માણસનું મગજ સીધું ચાલતું નથી. જ્યારે કોઈ હકીકત સ્વીકારવાથી અપ્રિય પરિણામ આવવાની બીક લાગે, ત્યારે મન એ હકીકતને જ નકારી દે છે.
કોઈ વાત ખોટી સાબિત નથી થઈ, એટલે એ સાચી જ છે. અથવા કોઈ વાત સાચી સાબિત નથી થઈ, એટલે એ તદ્દન ખોટી છે. આ માનસિક ગોટાળાને તર્કશાસ્ત્રમાં 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ ઇગ્નોરેન્ટિયમ' કહે છે. સાદી ભાષામાં, અજ્ઞાનને પુરાવો માની લેવાની મૂર્ખાઈ.
પ્રલય આવવાનો હોય ત્યારે આખી દુનિયાને બચાવવાનો વિચાર છોડીને માત્ર પોતાની એક નાવડી તૈયાર કરી લેવી, એ માનસિકતાનું નામ આર્કિઝમ છે. આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક કે અર્થશાસ્ત્રીએ સત્તાવાર રીતે ઘડ્યો નથી.
નેતા એટલે માત્ર ભાષણ આપતો માણસ નહીં. સેનામાં કોઈ વ્યક્તિ માત્ર હુકમો છોડીને આગેવાન નથી બની શકતી. ત્યાં જિંદગી અને મોતનો સવાલ હોય છે. અમેરિકન લશ્કરે પોતાના સિદ્ધાંતોમાંથી એક સાદો, મજબૂત ત્રિકોણ બનાવ્યો: 'બી-નો-ડુ' (હોવું, જાણવું, કરવું).
લક્ષ્ય પૂરું થશે એટલે જિંદગીમાં કાયમી સુખ આવી જશે—આ માન્યતા એક મોટો ભ્રમ છે. માણસ આખી જિંદગી દોડે છે. તે માને છે કે અમુક મુકામ પર પહોંચી ગયા પછી બધી ચિંતાઓ ખતમ થઈ જશે. પણ ત્યાં પહોંચતાં જ ઉત્સાહ થોડા કલાકો કે દિવસોમાં ગાયબ થઈ જાય છે.
કોઈ પણ વ્યવસ્થાને કાબૂમાં રાખવી હોય, તો તમારા જવાબોની વિવિધતા સામે ઊભા થતા પ્રશ્નો જેટલી જ હોવી જોઈએ. સિસ્ટમ જેટલી જટિલ, નિયંત્રણ પણ એટલું જ સક્ષમ જોઈએ. આ સાયબરનેટિક્સનો પાયાનો સિદ્ધાંત છે.
સમાજમાં જ્યારે તિરાડ પડે છે, ત્યારે બુદ્ધિજીવીઓ આરામથી કહી દે છે કે બંને બાજુ વાંક છે. આ સસ્તું સંતુલન છે. વાસ્તવિકતા આવી સરખી હોતી નથી.
સંબંધો ક્યારેય બે સરખી તાકાતવાળા વચ્ચે નથી હોતા. એક પક્ષ પાસે અખૂટ સાધનો, સત્તા અને સમય હોય છે. સામે છેડે ઊભેલા માણસ પાસે માત્ર મજબૂરી હોય છે. આ સ્થિતિને અસમપ્રમાણ શક્તિ કહે છે. આ કોઈ એક લેખકની કલ્પના નથી.
શિક્ષક સામે બેઠા હોય અને તરત જ જવાબ આપે એ સદીઓ જૂની પદ્ધતિ છે. અસિંક્રોનસ ટ્યુટરિંગ આ આખી પ્રક્રિયાનો સમય તોડી નાખે છે. અહીં વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક એક જ પળે રૂબરૂ કે સ્ક્રીન પર હાજર હોતા નથી.
આપણે જે કંઈ કરીએ છીએ તેના છેડે એક લક્ષ્ય બાંધી દઈએ છીએ. વજન ઘટાડવું છે, બઢતી મેળવવી છે કે ફ્લેટનો હપ્તો ચૂકવવો છે. આને ગ્રીક ભાષામાં 'તેલિક' પ્રવૃત્તિ કહેવાય, જેનું એક નિશ્ચિત અંતિમ પરિણામ હોય છે. પરિણામ પૂરું થતાં જ ક્રિયા મરી જાય છે.
ભૂલ થઈ જશે તો? આ સવાલ મગજમાં ખીલીની જેમ ઠોકાઈ જાય ત્યારે માણસ કામ કરવાનું જ બંધ કરી દે છે. આ માત્ર સાદો ખચકાટ નથી, એક માનસિક બીમારી જેવો ડર છે જેને મનોવિજ્ઞાનમાં 'એટેલોફોબિયા' કહે છે. ગ્રીક ભાષામાં 'એટેલેસ' એટલે અપૂર્ણ અને 'ફોબસ' એટલે ડર.