ઉભયહસ્ત વ્યૂહરચના

જે માણસ જમણા અને ડાબા બંને હાથથી સરખી તાકાતથી કામ કરી શકે, તેને 'સવ્યસાચી' કે એમ્બિડેક્ષ્ટ્રસ કહેવાય. સંસ્થાઓ અને આપણી કારકિર્દી માટે પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. એક હાથે આજની રોજીરોટી સાચવવાની છે અને બીજા હાથે આવતીકાલની નવી શક્યતાઓ ખોળવાની છે. મોટે ભાગે લોકો આ બંનેમાંથી ગમે તે એક જ પસંદ કરે છે. જે કંપની કે માણસ માત્ર આજનું કામ સંભાળે છે, તે કાલે અપ્રસ્તુત થઈ જાય છે. જે માત્ર ભવિષ્યના સપનાં જોયા કરે છે, તે આજે ભૂખે મરે છે. સાચી કુશળતા આ બંને હાથ એકસાથે ચલાવવામાં છે.

મેનેજમેન્ટની દુનિયામાં આ વિચાર ચાર્લ્સ ઓ'રાઇલી અને માઇકલ તુશમેને જાણીતો કર્યો. એમણે જોયું કે વર્ષો જૂની કંપનીઓ કેમ અચાનક ગાયબ થઈ જાય છે? કારણ કે એમની પાસે એક જ હાથ કામ કરતો હતો. તેઓ વર્તમાન મોડેલને નીચોવવામાં એટલા મશગૂલ હતા કે બદલાતા બજાર તરફ એમનું ધ્યાન ન ગયું. સફળ એ જ રહે છે જે એક તરફ જૂની સિસ્ટમમાંથી નફો ખેંચે અને બીજી તરફ તે જ નફાનો થોડો હિસ્સો નવા, અજાણ્યા પ્રયોગોમાં હોમી દે.

આ વાત સમજવી સહેલી છે, જીવવી અઘરી છે. કારણ કે વર્તમાન કાર્યક્ષમતા અને ભવિષ્યની નવીનતા વચ્ચે કાયમ ઝઘડો રહેવાનો. વર્તમાન શિસ્ત માગે છે, નિયમો માગે છે. ભવિષ્ય ભૂલો માગે છે, અંધારામાં ફાંફા મારવાની છૂટ માગે છે. આ બે અલગ મિજાજ એક જ માથામાં કે એક જ બ્રાન્ડ નીચે રાખવા તે સામાન્ય માણસનું કામ નથી. જે આ તણાવ સહન કરી શકે, તે જ લાંબી રેસનો ઘોડો બને છે.

આપણા દેશના શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસિસમાં આ વિરોધાભાસ રોજેરોજ દેખાય છે. ધારો કે કોટા કે અમદાવાદમાં બોર્ડ અને જેઇઇની તૈયારી કરતો એક હોંશિયાર વિદ્યાર્થી છે. તેનો ડાબો હાથ છે: બોર્ડની પરીક્ષામાં ૯૫ ટકા લાવવા માટે જૂના ચોપડા ગોખવા, રોજિંદી ટેસ્ટ આપવી અને ગુણ મેળવવા. તેનો જમણો હાથ છે: આવનારા પાંચ વર્ષ પછી જે કોડિંગ કે સંશોધનની જરૂર પડશે તે શાંતિથી જાતે શીખવું. જો એ માત્ર બોર્ડની માર્કશીટ પાછળ દોડશે, તો પાંચ વર્ષ પછી એન્જિનિયર બનીને બેરોજગાર ફરશે. જો એ માત્ર સપનાની પાછળ ભાગશે, તો બોર્ડમાં નાપાસ થઈને ઘેર બેસશે. હોંશિયાર વિદ્યાર્થી એ છે જે બોર્ડના ટકાનું સમાધાન કર્યા વિના અઠવાડિયાના દસ કલાક આવતીકાલના નવા વિષયોને આપે છે.

જે વર્તમાન વેચીને ભવિષ્ય ખરીદે છે એ ભૂખ્યો મરે છે, અને જે ભવિષ્ય ભૂલીને વર્તમાન વાપરે છે એ કાલ સવારે ફેંકાઈ જાય છે.