દેવદૂત અને ગધેડાની કહેવત

જૂના જમાનાના વિદ્વાનો દેવદૂત હતા, આપણે સામાન્ય માણસો છીએ; અને જો તેઓ માત્ર માણસો હતા, તો આપણે ગધેડા છીએ. આ એક પ્રાચીન રબ્બાઈ પરંપરાની કહેવત છે. આધુનિક વિચારક એલીઝર યુડકોવ્સ્કીએ જ્ઞાનમીમાંસાની ચર્ચામાં આ કહેવતને નવેસરથી તપાસી હતી. વિચાર સીધો છે: પેઢીઓ બદલાય તેમ મૂળ સત્ય અને કુશળતાનું સ્તર ઘટતું જાય છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે ભૂતકાળના વડીલો અગાધ બુદ્ધિશાળી હતા, માટે તેમની સામે આપણી પોતાની વિવેકબુદ્ધિ શૂન્ય છે.

આ કહેવત માનવસમાજના એક મોટા પતન તરફ આંગળી ચીંધે છે. તેને 'એપિસ્ટેમિક ડિક્લાઈન' કહેવાય. જ્યારે એક પેઢી બીજી પેઢીને જ્ઞાન સોંપે છે, ત્યારે વિજ્ઞાન ખોવાઈ જાય છે અને માત્ર કર્મકાંડ બાકી રહે છે. જે મૂળ કારણ હતું તે ભૂલાઈ જાય છે અને માત્ર આંધળી નકલ ચાલુ રહે છે. જૂના લોકો શા માટે અમુક નિર્ણય લેતા હતા તે પૂછવાની આપણી હિંમત તૂટી જાય છે. પરિણામે નવી પેઢી પોતાના મગજનો ઉપયોગ બંધ કરી દે છે.

આપણા મંદિરોના ટ્રસ્ટ અને ગણેશોત્સવ કે નવરાત્રિની સમિતિઓ આ માનસિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. પચાસ વર્ષ પહેલાં ગામના વડીલોએ શેરીમાં ચોરસ માંડવો બાંધ્યો કારણ કે રસ્તા સાંકડા હતા અને વીજળી ઓછી હતી. આજે પેઢી બદલાઈ ગઈ. હવે લાઈટો છે, લાખોનો ખર્ચ છે, પણ માંડવો એ જ જગ્યાએ બાંધવાનો જીદભર્યો આગ્રહ રહે છે. કોઈ યુવાન પૂછે કે આ વ્યવસ્થા બદલીને પાર્કિંગ માટે જગ્યા રાખીએ તો ટ્રસ્ટીઓ તરત ત્રાડ પાડશે: ‘વડીલો આપણા કરતાં વધુ ડાહ્યા હતા, એમણે બધું વિચારીને જ કર્યું હોય.’ જૂના લોકોની વ્યવહારુ બુદ્ધિને પવિત્રતાનો ઢોંગ બનાવી દેવામાં આવે છે.

જ્યારે તમે ભૂતકાળને દેવદૂત માની લો છો, ત્યારે તમે આપોઆપ પોતાની જાતને ગધેડો સાબિત કરવાની મંજૂરી આપી દો છો. સંસ્થાઓ, કુટુંબો અને વ્યવસાયો આ જ રીતે સડે છે. જૂની પેઢીએ એમના સમયની વાસ્તવિકતા પ્રમાણે રસ્તા શોધ્યા હતા. એ વાસ્તવિકતા આજે નથી. જે સંસ્કૃતિ પૂર્વજોની શાણપણની પૂજા કરવા ખાતર પોતાની તાજી આંખો ફોડી નાખે છે, તે ક્યારેય નવી ઊંચાઈ ગાઠતી નથી.

પૂર્વજોના ખભા પર ઊભા રહીને આગળ જોવાનું હોય, એમના પગ પકડીને ખાડામાં પડવાનું ન હોય.