સ્મૃતિભ્રંશ પૂર્વગ્રહ

માણસ સંકટમાંથી બચી જાય એટલે તરત બહાદુર બની જાય છે. ગઈકાલનો ભય આજે રકાબીમાં ઓગળી ગયેલી ખાંડ જેવો થઈ જાય છે. દુર્ઘટના, નુકસાન કે અપમાનમાંથી શીખવાને બદલે મગજ એ આખી ઘટનાની તીવ્રતા ભૂલી જવાનું પસંદ કરે છે. આ સ્મૃતિભ્રંશ કોઈ બીમારી નથી, માનવીય મનની આળસ છે. ભૂતકાળના કડવા અનુભવોની સ્મૃતિ જ્યારે આગામી જોખમો સામે ઢાલ બનવાને બદલે ગાયબ થઈ જાય, ત્યારે તેને સ્મૃતિભ્રંશ પૂર્વગ્રહ કહેવાય.

આ વિચાર રોબર્ટ મેયર અને હાવર્ડ કુનરુથરે ૨૦૧૭માં તેમના પુસ્તક 'ધ ઓસ્ટ્રિચ પેરાડોક્સ'માં રજૂ કર્યો હતો. તેઓ કુદરતી આપત્તિઓ સામે માણસોની બેદરકારી તપાસી રહ્યા હતા. પૂર કે ધરતીકંપ પછી લોકો થોડો સમય સાવચેત રહે છે, પણ બે જ વર્ષમાં ફરી એ જ જોખમી કાંઠે મકાનો ચણી નાખે છે. મગજ પીડાની યાદદાસ્તને ભૂંસી નાખે છે જેથી વર્તમાનમાં શાંતિથી જીવી શકાય. પણ આ જ માનસિક શાંતિ ભવિષ્યની બરબાદીની પટકથા લખે છે.

આ પૂર્વગ્રહ આપણને એવો ભ્રમ આપે છે કે જે વીતી ગયું તે હવે ક્યારેય પાછું નહીં આવે. આપણે જૂની ભૂલોનું પુનરાવર્તન પૂરતા ઉત્સાહથી કરીએ છીએ. શેરબજારમાં મૂડી ધોવાઈ ગયા પછી બે વર્ષમાં માણસ ફરી એ જ લાલચમાં પડે છે. દવાખાનાનું મોટું બિલ ચૂકવ્યા પછી થોડા મહિનામાં ખોરાકની પરહેજ ભૂલાઈ જાય છે. આપણી સ્મૃતિ અનુકૂળ હોય તેટલું જ યાદ રાખે છે, ઉપયોગી હોય તેટલું નહીં.

આપણા લગ્નપ્રસંગો આ પૂર્વગ્રહનું ઉત્તમ પ્રદર્શન છે. બે વર્ષ પહેલાં મોટા દીકરાના લગ્નમાં પાંચસો જાનૈયાઓ બોલાવીને, સોનાના દાગીના પાછળ દેવું કરીને કુટુંબ આખું ત્રાસી ગયું હતું. પિતાએ કસમ ખાધી હતી કે નાની દીકરીના લગ્ન કોર્ટમાં કે સાદાઈથી જ પતાવીશું. પણ દીકરીની ઉંમર લગ્નની થઈ એટલે આખો પૂર્વગ્રહ સક્રિય થઈ ગયો. પાડોશીઓનું વજન, નાતની દેખાદેખી અને જૂની પીડાની વિસ્મૃતિ. ફરી એ જ બેન્ક લોન, ફરી એ જ વાટકી વ્યવહાર અને ફરી એ જ રસોડાની રકઝક. પાછલું દેવું માંડ પૂરું થયું હતું, પણ અહંકાર અને ભૂલી જવાની ટેવે ફરી એ જ ખાડામાં ધકેલી દીધા.

જે પ્રજા પોતાના વીતેલા સંકટો ભૂલી જાય છે, તેને નવા ઘા માટે કોઈ દુશ્મનની જરૂર પડતી નથી.