આર્કિઝમ

પ્રલય આવવાનો હોય ત્યારે આખી દુનિયાને બચાવવાનો વિચાર છોડીને માત્ર પોતાની એક નાવડી તૈયાર કરી લેવી, એ માનસિકતાનું નામ આર્કિઝમ છે. આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક કે અર્થશાસ્ત્રીએ સત્તાવાર રીતે ઘડ્યો નથી. પણ તેનો મૂળ વિચાર નોહની નાવડીના પ્રાચીન રૂપકમાંથી આવે છે. જ્યારે કોઈ મોટી સિસ્ટમ સડી જાય કે સંકટ ઘેરાય, ત્યારે આખી વ્યવસ્થા સુધારવાને બદલે અમુક ચૂંટેલા લોકો પોતાનો જીવ બચાવીને એક અલગ કિલ્લો રચી લે છે. આ સંન્યાસ નથી, આ પલાયનવાદ સાથે જોડાયેલો સ્વાર્થી આત્મસંતોષ છે.

આ વિચાર વ્યવસાય, રાજકારણ અને સમાજમાં વારંવાર દેખાય છે. જ્યારે કોઈ કંપની ડૂબતી હોય ત્યારે ટોચના મેનેજરો સામાન્ય કર્મચારીઓની ચિંતા છોડીને પોતાના માટે અલગ સેફ્ટી કવચ કે એક્ઝિટ પ્લાન બનાવી લે છે. તે આખી વ્યવસ્થાને ડૂબવા દે છે જેથી પોતાની નાની હોડી સલામત રહે. સમસ્યા એ છે કે જ્યારે બધા જ પોતાના અંગત તરાપા બનાવવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય, ત્યારે આખું વહાણ બચાવવાની કોઈ તસ્દી લેતું નથી. આર્કિઝમ એ સામૂહિક નિષ્ફળતાની કબૂલાત છે.

આ માનસિકતા ભારતીય ઓલિમ્પિક રમતોના માળખામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. દેશમાં એથ્લેટિક્સ કે કુસ્તીનું તળિયાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વર્ષોથી બદહાલ રહ્યું છે. સામાન્ય જિલ્લા કક્ષાના ખેલાડીઓને સડેલા મેદાન અને વાસી ખોરાક મળે છે. આખી સ્પોર્ટ્સ સિસ્ટમ સુધારવાને બદલે ફેડરેશનના બાબુઓ શું કરે છે? કોઈ એક કે બે પ્રતિભાશાળી ખેલાડીને પકડીને તેને સીધા વિદેશ ટ્રેનિંગ માટે મોકલી દે છે. એક-બે મેડલ આવી જાય એટલે ફોટા પડાવીને છાપાં ભરી દેવાય. પાયાનું તંત્ર સડતું રહે છે અને બાબુઓ પોતાની નાવડીમાં બેસીને વૈભવ માણે છે.

જ્યારે કોઈ સમાજ કે સંસ્થા આર્કિઝમના રસ્તે ચડે છે, ત્યારે તે ઉત્ક્રાંતિ ભૂલીને માત્ર અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની લડાઈ લડે છે. તેમાં વિજેતા ફક્ત એ જ ગણાય છે જે બીજાને ડૂબતા જોઈને પોતાની હોડી સાચવી શક્યો. આ કોઈ વિજય નથી, લાચારીનું ભપકાદાર પ્રદર્શન છે.

ડૂબતા જહાજમાંથી અંગત તરાપો બનાવીને ભાગવું એ કુનેહ નથી, સામૂહિક આપઘાતની તૈયારી છે.