વિરોધી-દાન પદ્ધતિ

માણસ પોતાની જાત સાથે કરેલા વાયદા બહુ આસાનીથી તોડી નાખે છે. કાલે સવારે વહેલા ઊઠવું, સિગારેટ છોડવી કે વજન ઉતારવું—આવા સંકલ્પો ત્રીજા દિવસે કચરાપેટીમાં જાય છે. કેમ? કારણ કે સંકલ્પ તોડવાની કોઈ તાત્કાલિક કિંમત ચૂકવવી પડતી નથી. અહીં કામ આવે છે એક વિચિત્ર પણ અકસીર મનોવૈજ્ઞાનિક હથિયાર: એન્ટી-ચેરિટી. જો તમે તમારો વાયદો પૂરો ન કરો, તો તમારા ખિસ્સામાંથી અમુક રકમ આપોઆપ કપાઈને એવી સંસ્થાને દાનમાં જતી રહે જેને તમે કટ્ટરપણે ધિક્કારો છો.

આ વિચાર બિહેવિયરલ ઈકોનોમિક્સમાંથી આવ્યો છે. યેલ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી ડીન કાર્લને આ વિચારને સંસ્થાકીય રૂપ આપ્યું અને 'સ્ટિક' (stickK) જેવી પ્રતિબદ્ધતા-વેબસાઇટ શરૂ કરી. માનસશાસ્ત્રનો સાદો નિયમ છે: માણસને નફો મેળવવા કરતાં નુકસાન ટાળવામાં બમણો રસ હોય છે. અને જો એ નુકસાન પોતાની વિચારધારાના દુશ્મનને ફાયદો કરાવતું હોય, તો પીડા ચાર ગણી થઈ જાય છે. તમારી ગમતી સંસ્થાને દાન આપવાનું વચન તમને આળસુ બનાવશે. પણ જો તમારા આળસના દંડ તરીકે તમારા પૈસા સામેવાળાની તિજોરીમાં જવાના હોય, તો અચાનક તમારી શિસ્ત પથ્થર જેવી મજબૂત બની જાય છે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર નસીબ અજમાવતા એક ગુજરાતી ટ્રેડરનો વિચાર કરો. એનું નામ મનોજભાઈ. મનોજભાઈનો સૌથી મોટો રોગ છે: સ્ટોપલોસ ન રાખવો. શેરનો ભાવ ઘટતો જાય તોપણ તેઓ એ આશામાં સોદો કાપતા નથી કે ભાવ પાછો વધશે, અને દર વખતે મોટું નુકસાન કરે છે. મનોજભાઈએ પોતાના મિત્ર સાથે કરાર કર્યો. નિયમ સ્પષ્ટ રાખ્યો: 'જો હું નિયમ મુજબ સ્ટોપલોસ રાખ્યા વિના ટ્રેડ કરીશ, તો મારે તરત જ પાંચ હજાર રૂપિયા એવી રાજકીય પાર્ટીના ફંડમાં જમા કરાવવાના, જેની નીતિઓને હું દિવસ-રાત ગાળો ભાંડું છું.'

પરિણામ ચમત્કારિક આવ્યું. પોતાના પૈસા ડૂબે એ મનોજભાઈ સહન કરી લેતા હતા, પણ પોતાના પૈસાથી કટ્ટર વિરોધી પક્ષના કાર્યકરોને ચા-નાસ્તો મળે એ વિચાર જ તેમના માટે અસહ્ય હતો. મનોજભાઈની શિસ્ત રાતોરાત સુધરી ગઈ. સ્ક્રીન સામે આંગળી ધ્રૂજતી બંધ થઈ ગઈ. સિદ્ધાંત સીધો છે: તમારો અહંકાર અને તમારો દ્વેષ જ્યારે તમારા લક્ષ્યના રક્ષક બને, ત્યારે આળસ આપોઆપ ભાગી જાય છે.

તમને પ્રેમ કરતાં નફરત વધુ જાગૃત રાખે છે; બસ એ નફરતને સાચી કિંમત સાથે જોડી દો.