કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૨૦ / ૫૩
દુનિયા અરાજક છે. ગમે ત્યારે ગમે તે થઈ શકે છે. રોમન સમ્રાટ માર્કસ ઓરેલિયસે પોતાની ડાયરીમાં એક રૂપક લખ્યું હતું: 'ઇનર સિટાડેલ' એટલે કે મનનો એવો અંતસ્થ કિલ્લો, જેને બહારનું કોઈ તોફાન તોડી ન શકે. આ વિચાર સ્ટોઇક ફિલસૂફીનો પાયો છે.
ઓફિસમાં કે કારખાનામાં માણસ દિવસ આખો શું કરે છે, એ બહારથી દેખાય છે. પણ તેના મગજની અંદર કયું નાટક ભજવાય છે, તેની કોઈને પડી નથી હોતી. હાર્વર્ડના પ્રોફેસર ટેરેસા અમાબિલે અને સ્ટીવન ક્રેમરે હજારો ડાયરીઓની તપાસ કરીને એક વાત સાબિત કરી.
આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ઐતિહાસિક નોંધ મળતી નથી. પણ આ વિચાર અસલ જૂનો અને વ્યવહારુ છે. આ મોડેલ માણસના જીવનને બે ત્રિકોણમાં વહેંચીને જુએ છે.
શરીરવિજ્ઞાનમાં એક સચોટ શબ્દ છે: ઇનર્વેશન. ગુજરાતીમાં કહો તો ચેતાકરણ. મગજમાંથી નીકળતી સૂક્ષ્મ નસો શરીરના છેવાડાના અંગ સુધી પહોંચે અને ત્યાં સંવેદના કે હલનચલન જીવંત રાખે, તેને ઇનર્વેશન કહેવાય.
નવા પ્રયોગો બધાને કરવા છે, પણ નિષ્ફળ જવાની હિંમત કોઈની પાસે નથી હોતી. ધંધો હોય કે જિંદગી, બધું બદલવા નીકળો તો નાદારી આવે અને કશું જ ન બદલો તો સડો પેસી જાય. આ સંકટને માપવા માટે મેનેજમેન્ટમાં એક ચોકઠું બન્યું છે: ઇનોવેશન રિસ્ક મેટ્રિક્સ.
હું એકલો શું કરી શકવાનો? આ સવાલ નમ્રતા નથી, છૂપી કાયરતા છે. માણસ જ્યારે માનવા લાગે કે આ વિશાળ બ્રહ્માંડમાં કે જંગી વ્યવસ્થા સામે પોતાનું કોઈ વજૂદ જ નથી, ત્યારે તે આ ભ્રમનો શિકાર બને છે. તેને લાગે છે કે લાચારી એ જ પરમ સત્ય છે.
કોઈપણ વિચાર ત્યારે જ કિંમતી બને છે જ્યારે તે પરિણામ આપે. આ વિચારધારાનું મૂળ આટલું સીધું છે. સાધનલક્ષી વિચાર પદ્ધતિ એટલે કે મગજમાં ચાલતો એવો અલ્ગોરિધમ, જ્યાં મૂલ્યો, નૈતિકતા કે આદર્શો ગૌણ બની જાય છે અને માત્ર સાધન તથા સાધ્ય વચ્ચેનો સંબંધ…
શિયાળામાં શરીર પર સ્વેટર ચડાવો ત્યારે બહારનો બરફ તમને સ્પર્શતો નથી. થર્મોસમાં ગરમ ચા કલાકો સુધી ઉકળતી રહે છે કારણ કે બહારની ઠંડી અંદર ઘૂસી શકતી નથી. ભૌતિક વિજ્ઞાનનો આ નિયમ હવે સામાજિક માનસશાસ્ત્રનું મોટું સત્ય બની ગયો છે.
કોઈ માણસ ચોરી કરશે કે નહીં, તે તેના કપાળ પર લખેલું નથી હોતું. છતાં કોર્પોરેટ જગત નોકરી આપતાં પહેલાં માણસની દાનત માપવાની જીદ પકડી રાખે છે. આ કવાયતને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં 'ઇન્ટેગ્રિટી ટેસ્ટ' કહે છે. આ એક માનસિક પ્રશ્નાવલી છે.
અજ્ઞાન કરતાં વધુ ખતરનાક વસ્તુ છે જ્ઞાનનો ભ્રમ. પોતાની સમજની મર્યાદાઓ સ્વીકારવાની ક્ષમતાને તત્વચિંતકો અને આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિકો 'ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ હ્યુમિલિટી' એટલે કે બૌદ્ધિક નમ્રતા કહે છે. આ કોઈ લાચારી કે આત્મવિશ્વાસનો અભાવ નથી.
હોશિયાર હોવું અને વિચારતા આવડવું એ બે સાવ અલગ બાબતો છે. મોટાભાગના માણસો પાસે માહિતીનો ઢગલો હોય છે, પણ મગજ વાપરવાની પ્રામાણિકતા હોતી નથી. બૌદ્ધિક સદ્ગુણ એટલે બુદ્ધિનો ચારિત્ર્યવાન ઉપયોગ. આ કોઈ આઈક્યુ કે ગોખણપટ્ટીની વાત નથી.
છોકરું મોટું નથી થતું, એનો પ્રોજેક્ટ ચાલે છે. આજના મધ્યમવર્ગીય ઘરોમાં બાળપણ ગાયબ છે અને એક ભારેખમ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ બેસી ગઈ છે. આ માનસિકતાનું નામ છે ‘ઇન્ટેન્સિવ પેરેન્ટિંગ’.
કોઈ કામ કરવાની ચોખ્ખી ના ન પાડવી, પણ એ કામ ક્યારેય પૂરું ન થાય તેવી ઝડપે કરવું. આ એક જૂની વહીવટી રણનીતિ છે. અંગ્રેજીમાં તેને 'ઇન્ટેન્શનલ ફૂટ ડ્રેગિંગ' કહે છે.
કોઈ બે મોટા માણસો ગંભીર વાત કરતા હોય અને વચ્ચે નાનું બાળક આવીને બૂમો પાડવા માંડે. આપણો પહેલો પ્રતિભાવ કયો હોય છે? કાં તો આપણે બાળકના મોં પર હાથ મૂકી દઈએ છીએ, અથવા એને તતડાવીને ભગાડી દઈએ છીએ. આ બંને રીત ખોટી છે.
શરીરની આસપાસ એક અદ્રશ્ય પરપોટો હોય છે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક આભા નથી, પ્રાણીસહજ ભૂગોળ છે. અમેરિકન માનવશાસ્ત્રી એડવર્ડ હોલે ૧૯૬૬માં ‘ધ હિડન ડાયમેન્શન’ પુસ્તકમાં પ્રોક્સેમિક્સનો સિદ્ધાંત આપ્યો. તેમણે માણસના અંતરના ચાર ભાગ પાડ્યા.
વાતો કરવી અને સંવાદ સાધવો, બે સાવ જુદી બાબતો છે. મોટા ભાગના લોકો માત્ર માહિતીની લેવડદેવડ કરે છે. આજે શાક શું બનાવ્યું, દૂધવાળો આવ્યો કે નહીં, કે લોનના હપ્તા કપાયા કે નહીં—આ બધું કામકાજી વ્યવહાર છે. અંતરંગ સંવાદ આ સપાટીની નીચે શરૂ થાય છે.
કોઈપણ સામ્રાજ્ય સામાન્ય જનતાના વિદ્રોહથી ઓછું અને ટોચ પર બેઠેલા લોકોની અંદરોઅંદરની લડાઈથી વધુ તૂટે છે. આ સિદ્ધાંતને ઇતિહાસકાર પીટર તુરચીને લોકપ્રિય બનાવ્યો. વાત સાદી છે.
જે ચીજ પર સોનાનો ઢોળ ચડાવવો પડે, સમજી લો કે અંદર લોખંડ પણ સડેલું છે. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે જો કોઈ વ્યવસ્થામાં કોઈ બાબતનો ઢાંકપિછોડો કરવો પડે, ખોટો દંભ કરવો પડે કે મીઠા શબ્દો પાછળ વાસ્તવિકતા છુપાવવી પડે, તો તેનો સીધો અર્થ એ છે કે મૂળ જગ્યાએ…
કાગળ પર કરોડો રૂપિયા કમાઈ લેવા દુનિયાનું સૌથી સહેલું કામ છે. કોમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર આંકડા રમતા હોય ત્યારે કોઈનો પરસેવો છૂટતો નથી. રોકાણ સિમ્યુલેટર એટલે વાસ્તવિક જોખમ વગર નાણાકીય બજાર કે ધંધાના નફા-નુકસાનની નકલી રમત રમવી.
આપણે માનીએ છીએ કે માણસ તર્કથી ચાલે છે. કાયદા, પૈસા કે ખુલ્લી ધમકીથી વર્તે છે. આ વહેમ છે. માણસના મોટા ભાગના નિર્ણયો એવા અદૃશ્ય પરિબળો ઘડે છે જે નજરે ચડતા નથી. લૅટિન ભાષાનો શબ્દ છે: ઇન્વિઝિબિલિયા. અર્થ થાય છે—અદૃશ્ય ચીજો.
તમે સામેવાળાને ધારી ધારીને માપો છો. તેના કપડાં, ચાલવાની ઢબ, આંખોનો પલકારો—બધું જ તમારા રડારમાં ઝડપાઈ જાય છે. પણ સાથે તમને એક મૂર્ખામીભરી ખાતરી હોય છે: 'હું તો કોઈને દેખાતો નથી.
કોઈપણ મોટી વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પર લખેલા નિયમોથી નથી ચાલતી. ઈટાલો કાલ્વિનોએ ૧૯૭૨માં પોતાની બહુચર્ચિત નવલકથા ‘ઈનવિઝિબલ સિટીઝ’માં એક વિચાર મૂકેલો.
તમે માનો છો કે તમારા નિર્ણયો તમારા પોતાના છે. તમે કઈ દવા લો છો, કયા ડૉક્ટર પાસે જાઓ છો અને કઈ ટૂથપેસ્ટ વાપરો છો, તે તમારી સ્વતંત્ર પસંદગી છે. આ એક નિર્દોષ ભ્રમ છે.
દિવસ આખો તમે દોડતા રહ્યા. સાંજે શરીર ભાંગી ગયું છે. મગજ થાકીને લોથપોથ છે. પણ ટેબલ પર નજર નાખો તો ખબર પડે કે પરિણામ શૂન્ય છે. કોઈ નક્કર કામ પત્યું નથી. આ કોઈ જાદુ નથી. આ છે સમયની ગુપ્ત ચોરી. સમય ચોરાઈ ગયો છે અને તમને ખબર પણ ન પડી.
કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ છે: કચરો નાખશો તો કચરો જ બહાર આવશે. માણસના મગજનું પણ આવું જ છે. લેખક રોબિન શર્માએ તેમના પુસ્તક 'ધ એવરીડે હીરો મેનિફેસ્ટો'માં આ વાતને એક નામ આપ્યું: 'આઇપોપ' એટલે કે ઇનપુટ પોઝિટિવિટી, આઉટપુટ પોઝિટિવિટી.
તમે ભવિષ્યનું આયોજન સીધી લીટીમાં કરો છો, પણ દુનિયા વળાંક લઈને ક્યાંય આગળ નીકળી જાય છે. આ ભૂલનું નામ છે 'ઇરિડિયમ મોમેન્ટ'.
વેપારમાં ટકી રહેવાનો હિસાબ ચોખ્ખો છે, પણ મોટાભાગના લોકો ગણિતમાં ગોથાં ખાય છે. નિયમ સરળ છે: પડતર કરતાં કિંમત વધારે હોવી જોઈએ, અને કિંમત કરતાં ગ્રાહકને મળતું મૂલ્ય વધારે હોવું જોઈએ.
વિચાર સસ્તો છે. તેની કોઈ કિંમત નથી. આખી દુનિયા ઉત્તમ વિચારોથી ઊભરાય છે, છતાં મોટાભાગના પ્રોજેક્ટ્સ ધૂળ ચાટે છે. કારણ એક જ છે: અમલનો અભાવ. મેનેજમેન્ટ ગુરુ ટોમ પીટર્સે આ વાસ્તવિકતાને લોખંડી નિયમ તરીકે ઓળખાવી છે. નિયમ સાદો અને નિર્દય છે.
કોઈ પણ વિશાળ યોજના હાથમાં લો ત્યારે ત્રણ બાબતો પથ્થર પર લખેલી હોય છે: બજેટ બહાર જશે, સમયમર્યાદા ચૂકાઈ જશે અને વચન આપેલા ફાયદા અડધા પણ નહીં મળે.
તમે નક્કી કરો કે આવતી પાંચ મિનિટ સુધી ગુલાબી હાથી વિશે બિલકુલ નથી વિચારવું. પરિણામ શું આવશે? મગજના આખા પડદા પર માત્ર ને માત્ર ગુલાબી હાથી જ નાચશે. આ કોઈ નબળાઈ નથી, મનની રચનાત્મક ભૂલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘આયરોનિક મેન્ટલ કંટ્રોલ’ કહે છે.
ખોટો નિર્ણય લીધા પછી માણસ ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે વધારે બળ કેમ વાપરે છે? આ માનસિક વિકૃતિ છે. જ્યારે કોઈ નિર્ણય નિષ્ફળ જઈ રહ્યો હોય, ત્યારે નુકસાન અટકાવીને પાછા હટવાને બદલે માણસ તેમાં વધુ સમય, પૈસા અને અહંકાર હોમે છે.
બે વિકલ્પો સામે આવે ત્યારે મનુષ્યનું મગજ બંનેની સમાનતાઓ ભૂલી જાય છે. જે બાબતો બંનેમાં સરખી છે, તેને આપણું મન કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે. આપણી પૂરી નજર માત્ર એ નાનકડા ફરક પર જ અટકી જાય છે જે બંનેને અલગ પાડે છે.
શાળાની પરીક્ષામાં સોમાંથી સિત્તેર માર્ક્સ લાવનાર હોશિયાર કે પંચાસ લાવનાર નબળો? સાચો જવાબ છે: કાગળ પરના સવાલો કેવા હતા તે જોયા વગર કંઈ ન કહી શકાય. જૂની પદ્ધતિ માત્ર સાચા જવાબો ગણે છે.
રોજ સવારે ઓફિસે પહોંચીને ટેબલ પર અસ્તવ્યસ્ત ફેલાયેલી ફાઇલો જોઈને માથું ખંજવાળતા મેનેજરો માટે આ જૂનો અને રામબાણ ઈલાજ છે. પદ્ધતિ સાવ સીધી છે. દિવસ પૂરો થાય એટલે સાંજે કાગળ પર આવતી કાલના સૌથી મહત્વના માત્ર છ કામ લખી લો.
મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે માણસ માહિતીના ઢગલા નીચે દબાઈ જાય છે. સમસ્યા એ નથી હોતી કે આપણી પાસે માહિતી ઓછી છે, પણ એ હોય છે કે કઈ માહિતી ખરેખર નિર્ણાયક છે તે આપણે જાણતા નથી.
ગરમ પાણીના ટબમાં ઉતરતા પહેલાં માણસ આખો કૂદી પડતો નથી. પહેલાં પગનો અંગૂઠો બોળે છે. પાણી કેટલું ઊનું છે તે માપે છે. જો ચામડી દાઝે નહીં, તો ધીમેથી આખું શરીર અંદર ઉતારે છે. જાકુઝી અભિગમ આ જ સાદી શારીરિક પ્રતિક્રિયા પરથી બનેલો વાતચીતનો કાયદો છે.
કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સીધી લીટીમાં કામ કરતી નથી. નવી ટેક્નોલોજીની ક્ષમતા ગોળ કે સપાટ મેદાન જેવી નથી હોતી. એ એક અત્યંત ખરબચડી, વળાંકોવાળી સરહદ જેવી હોય છે.
સરેરાશ માણસ જેવું આ દુનિયામાં કશું અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. આપણી માનસિકતા એવી છે કે આપણે દરેક વ્યક્તિ કે વ્યવસ્થાને એક સિંગલ સ્કેલ પર માપવા નીકળીએ છીએ—હોશિયાર કે ઠોઠ, સક્ષમ કે નકામો. વાસ્તવિકતા જુદી છે.
તમે રસ્તા પર સાપ જુઓ છો એટલે ડરો છો અને પછી ભાગો છો? સામાન્ય બુદ્ધિ આ જ કહેશે. પણ મનોવિજ્ઞાનનો એક જૂનો અને ચોંકાવનારો નિયમ આ ક્રમને ઊલટાવી નાખે છે.
કેલેન્ડર બદલાય એટલે બજાર બદલાઈ જાય? તર્ક કહે છે કે ન બદલાવું જોઈએ. શેરબજાર કોઈ જ્યોતિષ કે ચોઘડિયાં પર નથી ચાલતું. છતાં દર વર્ષે જાન્યુઆરી આવતાં જ નાની કંપનીઓના શેરમાં અચાનક તેજી દેખાવા લાગે છે.
પૈસા કમાવા સહેલા છે, પૈસાને તેની ઔકાતમાં રાખવા અઘરા છે. હાથમાં રૂપિયો આવે એટલે મગજ સ્વતંત્રતા અનુભવે છે, પણ એ જ છૂટછાટ ખિસ્સા ખાલી કરી નાખે છે. 'જાર મેથડ' એટલે કે બરણી પદ્ધતિ આ ભ્રમ પર સીધો હથોડો મારે છે.
સિમ્ફની ઓર્કેસ્ટ્રામાં એક કંડક્ટર હાથમાં લાકડી લઈને ઊભો હોય છે. બધા સંગીતકારો સામે મૂકેલી નોટ્સ જોઈને બરાબર એ જ વગાડે છે જે લખેલું છે. કોઈ આડુંઅવળું ન વગાડી શકે. આ જૂની ફેક્ટરી શૈલીનું નેતૃત્વ છે. જાઝ મ્યુઝિક આનાથી સાવ ઊલટું છે.
કોઈ પણ વ્યવસ્થામાં ખામી દેખાય ત્યારે કામ ચાલુ રાખવું એ સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. જાપાની ઉત્પાદન પ્રણાલીનો એક કડક નિયમ છે: ખામી પકડાય એટલે આખી લાઇન થંભાવી દો. આ વિચારને 'જીડોકા' કહે છે.
કંપની તમને જે જોબ ડિસ્ક્રિપ્શન પકડાવી દે છે, તે એક ચોકઠું છે. નબળો માણસ એ ચોકઠામાં પુરાઈને આખી જિંદગી કચવાટ કર્યા કરે છે. હોંશિયાર માણસ એ ચોકઠાને તોડ્યા વગર અંદરથી પોતાની રીતે ઢાળી લે છે. આ પ્રક્રિયાને જોબ ક્રાફ્ટિંગ કહેવાય છે.
તમે તમારી જાતને કેટલી ઓળખો છો? દુનિયા તમને કેવી જુએ છે? આ બે સવાલો વચ્ચે આખી જિંદગીનો તમાશો ગોઠવાયેલો છે. જોહારી વિન્ડો માણસના વ્યક્તિત્વને સમજવાની એક અરીસા જેવી ફ્રેમ છે. આ મોડેલ તમારા મનને ચાર ચોરસમાં વહેંચે છે.
બે પક્ષો સામસામે બાખડતા હોય ત્યારે સૌથી મોટો વિવાદ સત્યનો નથી હોતો, પણ એ સત્ય કયા આંકડા કે પુરાવા પર ટકેલું છે તેનો હોય છે. બંને પક્ષ પોતાના ભાડૂતી નિષ્ણાતો લઈ આવે છે.
પત્રકાર કોઈ નિર્વાત અવકાશમાં બેસીને અખબાર નથી લખતો. એ એક એવા અખાડામાં જીવે છે જ્યાં રાજકારણીઓ, મૂડીપતિઓ અને સાથી પત્રકારો સતત દાવપેચ રમે છે. ફ્રેન્ચ સમાજશાસ્ત્રી પિયરે બૂર્દિયુએ ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દપ્રયોગ પહેલી વાર ક્યારે કર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ નથી. કોર્પોરેટ વર્તુળો અને સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્યમાં વપરાતી આ એક સામાન્ય બોલચાલની અભિવ્યક્તિ છે. વિચાર બહુ સીધો છે.
આપણે માનવું છે કે દુનિયા ન્યાયી છે. સારા માણસ સાથે સારું થાય અને ખરાબ માણસને તેની સજા મળે. વાર્તાઓમાં આ નિયમ બરાબર ચાલે છે, પણ વાસ્તવિકતા કોઈ ફિલ્મની પટકથા નથી. માણસનું મગજ અંધાધૂંધી સહન કરી શકતું નથી.
કોઈપણ મોટો નિર્ણય બધાને રાજી રાખી શકતો નથી. અર્થશાસ્ત્રનો સાદો નિયમ છે કે એકનો ફાયદો ઘણીવાર બીજાનું નુકસાન હોય છે. જૂનો પેરેટો નિયમ કહેતો હતો કે નિર્ણય ત્યારે જ સારો ગણાય જ્યારે કોઈ એકનું પણ અહિત ન થાય.