આ ટેગ સાથે 555 લેખ · પાનું ૮ / ૧૨
# આફ્રિકા: સોનાની થાળીમાં ભૂખમરો *— પરાગ રતનપરા* --- આફ્રિકા. દુનિયાનો બીજો સૌથી મોટો ખંડ. ૩ કરોડ ચોરસ કિલોમીટર. ૫૪ દેશો. ૧.૪ અબજ લોકો. અને નીચે?
# સાગર બિંદુ - આધ્યાત્મિક ચિંતન ## પ્રસ્તાવના સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના ભક્તિ સાગરમાંથી નીકળેલા આ બિંદુઓ નાના લાગે, પણ તેમાં સમાયેલું જ્ઞાન અગાધ છે.
# હોર્મુઝની બહારનો દરવાજો: ઈરાનનો બે અબજ ડૉલરનો જુગાર **— પરાગ રતનપરા** --- દુનિયામાં કેટલીક વસ્તુઓ એવી હોય છે જે તમે ત્યારે જ બનાવો છો જ્યારે તમને ખબર હોય કે એક દિવસ આફત આવવાની છે. ઈરાને બે અબજ ડૉલર ખર્ચીને એક દરવાજો બનાવ્યો.
ક્રિકેટ: એક રાષ્ટ્રીય વ્યસન અથવા સામૂહિક આત્મવંચના? ભારત દેશ વિચિત્ર છે. અહીં માણસ ભૂખ્યો સૂઈ શકે છે, પણ ભારત-પાકિસ્તાન મેચ જોયા વગર નહીં. અહીં પત્ની પ્રસૂતિની પીડામાં હોય અને પતિ ટીવી સામે બેસીને બૂમો પાડતો હોય - "અરે યાર, એક રન માટે આઉટ!
# વીજળી એક વસ્તુ નથી, એક તંત્ર છે **— પરાગ રતનપરા** --- દુનિયામાં એક અબજ માણસો એવા છે જે સુખેથી જીવે છે. પૈસો છે, કમાણીની તકો છે, સંપત્તિ છે.
# બિટકોઈન: સમયની અનિવાર્ય ધારા *— પરાગ રતનપારા* માણસ જ્યારે પહેલીવાર સોનાના ટુકડા હાથમાં લઈને ઊભો રહ્યો હશે, ત્યારે એને ખબર નહોતી કે આ ચળકતો ટુકડો એની આખી સભ્યતાનું ભાવિ નક્કી કરશે.
**સમાજવાદ કેમ ક્યારેય ચાલી શકે નહીં — ગાણિતિક રીતે** *— પરાગ રતનપરા* --- વિયેના. ૧૯૧૯. ઑસ્ટ્રો-હંગેરિયન સામ્રાજ્ય હમણાં જ તૂટી પડ્યું છે. યુદ્ધ હારી ચૂક્યા છે. જૂની વ્યવસ્થા ગઈ, અને નવી હજુ આવી નથી.
# ગુજરાતી નિબંધ --- **જોડાણનો ભય : એક માનસશાસ્ત્રીય ચિંતન** *— પરાગ રતનપારા* --- માણસ જન્મે છે ત્યારે એ માત્ર માંસનો ગોળો નથી હોતો. એ એક ધખધખતી ભઠ્ઠી છે — ભૂખની, સ્પર્શની, હૂંફની.
# ભારત: એક 'નિષ્ફળ રાષ્ટ્ર'ની સફળ કથા **— પરાગ રતનપરા** --- દેશ નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે કોઈ ઘંટ નથી વાગતો. કોઈ સાયરન નથી ફૂંકાતો.
શબ્દોનો સંગ : અદૃશ્ય બંધનનું મનોવિજ્ઞાન — પરાગ રતનપરા માણસ વિચારે છે કે એ બોલે છે. પણ સાચું એ છે કે એ બોલાય છે. ભાષા આપણી નથી — આપણે ભાષાના છીએ. આ વાત સમજવા જેવી છે, કારણ કે આમાં જ આખી ગુલામીનું બીજ પડ્યું છે.
અહીં તમારી ગઝલ શુદ્ધ જોડણી સાથે પ્રસ્તુત છે: રણમાં વરસાદ પણ વિખરાઈ રહી જાય છે, તરસ તો રેતીની તરીકે રહી જાય છે. ઊંટના પગથિયે પગ મૂકે ગુમ થાય, આ રણમાં મુસાફરી ઘડિયે રહી જાય છે.
# પાંચ મૌલિક ગુજરાતી રચનાઓ ## ૧. બેહોશી — અચેતનનું અંધારું **કાવ્ય પ્રકાર:** ગઝલ | **વિષય:** અવચેતન મન (Unconscious) જે જાગતો દેખાય છે, એ ઊંઘમાં જીવે છે, પોતાના જ ઘરમાં એ કોઈ ભ્રમમાં જીવે છે.
# દસ મૌલિક ગઝલો — મનના ઊંડાણના રહસ્યો *(બધીમાં મક્તા "પરાગ" તખલ્લુસ સાથે)* --- ## ૧. અંદરનો જંગલી — (Id / ઇચ્છાશક્તિનું મૂળ) અંદર એક જાનવર છે જે સૂતું ય ભૂખ્યું છે, જન્મથી ભેગું આવ્યું છે — એ બીજા લોક જેવું છે.
**સંગાથ — એક ગઝલ** તું મળ્યો ત્યારે જ મને મારી ભાષા જડી, વર્ષોથી જે શબ્દ શોધતી'તી, એ કડી જડી. બંધ ઓરડે દીવો એકલો બળતો હતો, તારા આવ્યે ઘરને આખું આંગણું, ખડકી જડી. ઝંખના ભટકતી'તી નામ વગરની ગલીએ, તારા ખોળે એને ઘર, હૂંફ, ને પથારી જડી.
# ઝભ્ભો અને તલવાર *— પરાગ રતનપરા* બૌદ્ધ ધર્મ. શબ્દ સાંભળતાં જ પશ્ચિમના માણસની આંખ સામે શું આવે છે? કેસરી ઝભ્ભો, મૌન, ધ્યાન, કરુણા, અહિંસા. દલાઈ લામાનું સ્મિત. એક 'શાંગ્રી-લા' — જ્યાં હિંસા નથી, દ્વેષ નથી, લોહી નથી. પણ આ ચિત્ર અધૂરું છે.
# ભગવાં રાજકારણ: ધર્મની દુકાન અને સત્તાનો ત્રાજવો *— પરાગ રતનપરા* ભારત. વિશ્વગુરુ. સહિષ્ણુતાની ભૂમિ. 'વસુધૈવ કુટુંબકમ્'નો દેશ.
# પેટ્રોડોલર પુરાણ: તેલ, ડોલર અને યુદ્ધની ત્રિવેણી ### **The Petrodollar Puranas: An Oil-Soaked Comedy of Empires** *— પરાગ રતનપરા* --- મિત્રો, આજે હું તમને એક એવી વાર્તા કહેવા જઈ રહ્યો છું જે બોલિવૂડની કોઈ પણ ફિલ્મ કરતાં વધુ નાટકીય છે.
# ટ્રમ્પની "હા-પાડી-દીધી" ડિપ્લોમસી: દુનિયાનો સૌથી મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક તમાશો **— પરાગ રતનપરા** --- ગઈકાલે ટેલિવિઝન પર એક માણસ ઊભો હતો. નારંગી ચહેરો, પીળા વાળ, અને મોઢામાંથી શબ્દો નહીં પણ બુલડોઝર નીકળતા હતા.
# રાજકારણનું મનોવિજ્ઞાન: કેવી રીતે ટાઈમિંગ અને નાટક એક બિલને વાયરલ વાર્તા બનાવી દે છે **— પરાગ રતનપરા** --- એક વાત કહું? રાજકારણ એ કોઈ ગંભીર વિષય નથી. એ એક ફિલ્મ છે. ડાયલોગ છે, ડ્રામા છે, બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક છે, અને દર્શક છે — એટલે કે આપણે.
# ૧૦ મિલિયનના ૭૪૦ મિલિયન કેવી રીતે બન્યા? એક સાચી વાર્તા જુઓ દોસ્તો, હું તમને એક એવી વાર્તા કહેવાનો છું જે સાંભળીને તમને થશે કે યાર, મેં પણ MBA કર્યું હોત તો સારું થાત. પણ ચિંતા ના કરો, MBA કરવાથી આવું નથી આવડતું.
**ગીત: "ચાંદની જેવો રંગ છે તારો"** *(પત્નીને પ્રેમભર્યું સમર્પણ)* ચાંદની જેવો રંગ છે તારો, રેશમ જેવા વાળ રસોડામાં ઊભી રહે તું, જાણે અન્નપૂર્ણાની ઢાળ તારી મીઠી વાણી સાંભળીને, પંખી પણ થાય મૌન મારું દિલ પણ ધડકે એવું, જાણે વીણાનો સૂર-ગૌણ તારા…
## ૧. કમ્પ્યુટર અને માહિતીનો અતિરેક **૧.** સ્ક્રીન પર દરિયો ઊછળે છે માહિતીનો રોજ, ને હું તરસ્યો ઊભો છું કિનારે ખાલી હાથ; જેટલું જાણું એટલું વધુ અજાણ્યો થતો જાઉં, જ્ઞાનનો બોજ હવે બની ગયો છે અજંપાની રાત. **૨.
સમજ્યો — ચારેય થીમ પર, દરેક માટે પાંચ-પાંચ ગહેરા, છંદોબદ્ધ ગઝલ-શૈલીના શેર. મત્લા-મક્તા સહિત એક એક સળંગ ગઝલ તરીકે ઢાળું છું, જેથી રદીફ-કાફિયાની મજા પણ જળવાય. --- ## ૧.
નજરનાં ચશ્માં આંખોની ઝાંખપને એક નવો સથવારો મળ્યો, કાચનાં બે ટુકડા — પણ જાણે સંસાર મળ્યો. ઉંમરે જે છીનવ્યું'તું, એ પાછું આપી દીધું, ધૂંધળા જગતને ફરી સ્પષ્ટ કરી આપી દીધું. નાકના ટેકે બેસીને કાનનો સહારો લે, મૌન રહીને દૃષ્ટિને એ નવી દિશા આપે.
ચશ્માંનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) નાકની ટોચે બે કાચનાં ખાબોચિયાં બેઠાં'તાં ચૂપ ને આંખોએ પૂછ્યું : 'અલ્યા, તમે કોણ?
શેરબજારનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... બજાર કૂદ્યું ડબાક્ મારામાં (લાલચનો માર્યો હું તો મારા ડિમેટ ખાતાને વળગી પડ્યો) લીલા-લાલ આંકડાઓ ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે સ્ક્રીન પર, સેન્સેક્સ ચડે તો છાતી ફૂલે ફુગ્ગા જેવી, નિફ્ટી પડે તો…
ચાનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... ચા ઊકળી ડબાક્ તપેલીમાં (સવારનો માર્યો હું તો મારા ખાલીખમ કપને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે વરાળ, ને વરાળમાં ઊડે આખી રાતના ઉજાગરા, આદુની ગંધ ઘરભરમાં પથરાઈ જાય એવું અલગારી પર્વ, ઇલાયચી…
ઉનાળાનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... ઉનાળો કૂદ્યો ડબાક્ મારામાં (તડકાનો માર્યો હું તો મારા પડછાયાને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે લૂ, ને લૂમાં ઊડે આંબાની મંજરી, ધગધગતા પતરાં પર નાચે બપોરનો એકલવાયો સૂરજ, કોયલ ટહુકે એવી…
ભારતીય રાજકારણનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત, ચંદ્રકાંત બક્ષીના તીખા મિજાજમાં) એ...હેહેય...હેહેય... ચૂંટણી કૂદી ડબાક્ મારામાં (વચનોનો માર્યો હું તો મારા મતદાર કાર્ડને વળગી પડ્યો) ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે ઝંડા, ને ઝંડામાં ઊડે ગઈકાલનાં વચનો, માઇક…
# સોમનાથનું સોનું: એક ઇતિહાસનો પ્રશ્ન **— પરાગ રતનપરા** --- પહેલાં તો એક ભૂલ સુધારી લઈએ. મહમૂદ ગઝનીએ સોમનાથ સત્તર વાર નહોતું લૂંટ્યું. એક વાર લૂંટ્યું હતું — ઈ.સ. ૧૦૨૬માં.
# પર્શિયન રણનીતિ: ધીરજ, વિભાજન અને રાજદ્વારીની ત્રણ હજાર વર્ષ જૂની કળા **— પરાગ રતનપરા** --- રણમાં ઊભો એક વૃક્ષ. પાંદડાં નથી, ફૂલ નથી, છાંયો નથી. પણ મૂળ છે — ઊંડાં, ધીરજવાન, પાણી શોધતાં, પથ્થરોને ચીરતાં, સદીઓથી જીવતાં.
મોજાં પર એક ગીત, ર.પા.ની શૈલીમાં — પણ થોડું જુદા ઢાળે. એમની રચનાઓમાં પ્રાયઃ ગામડું, સોનલ, દરિયો, વગડો આવે છે; અહીં શહેરી-ઘરેલુ પરિવેશ રાખીને એમની પ્રયોગશીલ ભાષા, રમતિયાળ લય, અને 'જે નથી' એને કવિતાનું પાત્ર બનાવવાની એમની ખાસિયત જાળવવાની…
**ભજિયાંનું ભવાઈ-ગીત** તળાય છે ને તળાય છે ને તળાય છે કડાઈમાં મન તો પહેલેથી તળાઈ ગ્યું છે ચણાના લોટમાં! વરસાદ ટપકે નેવેથી ટપ્, ટપ્, ટપાક્ ને રસોડે છમ્ છમ્ છમાછમ્ ઊછળે તેલ, બહાર વાદળ ગોરંભાય, અંદર બટાકું ગોરંભાય, મરચું લીલું લળક લળક, ડુંગળી…
**કબજિયાત-પુરાણ** અથ શ્રી કબજિયાત-મહાત્મ્ય પ્રારંભ: * આ તરફ પેટમાં કર્ફ્યૂ તો પેલી તરફ આંતરડાં પર ઇમર્જન્સી કેટલાક ગેસના ગોળાઓનું જીવતા બોમ્બ સહિત ખુલ્લેઆમ ફરવું દ્રશ્યોમાં ઠેરઠેર પેટનું ભડકે બળવું અને માન્યવર શ્રી અવરોધનાથનું સંડાસમાં…
# અમેરિકાનું આકર્ષણ ઝાંખું પડી રહ્યું છે **— પરાગ રતનપરા** દાયકાઓ સુધી ચીને પોતાના લોકોને એક જ વાત ઘૂંટી-ઘૂંટીને કહી હતી: અમેરિકા એક અરાજક અને જોખમી દેશ છે. પણ પ્રચાર એક વાત છે, અને માણસની મહત્વાકાંક્ષા બીજી વાત.
હું પ્રોજેક્ટ નોલેજમાં અનિલ ચાવડાની શૈલી અને ટોન તપાસું, પછી ચમચી પર વ્યંગાત્મક કાવ્ય રચું. મને અનિલ ચાવડાની શૈલીનો સરસ ખ્યાલ આવ્યો — રમતિયાળ ભાષામાં ગહેરી વાત, રદીફ-રિપિટિશનનો કુશળ પ્રયોગ, રોજબરોજની વસ્તુઓમાંથી વ્યંગ-દર્શન, અને આજની…
હું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પર અત્યંત વ્યંગાત્મક ગીત અનિલ ચાવડાની શૈલીમાં રચું છું. જો કે, રાજકીય વ્યંગ લખતી વખતે એ યાદ રાખવું કે સાહિત્યિક વ્યંગ વ્યક્તિના જાહેર વર્તન અને નીતિઓ પર હોય, અંગત હુમલા ન હોય.
**(ગનીચાચાના મિજાજમાં)** સત્તાનો નશો શું છે, એ દર્પણ કહી દેશે, જે હોય ન અંદર, એ મુખવટો કહી દેશે. જે માણસ સતત બોલે છે "હું સૌથી મહાન છું", એના મનમાં શું વસે છે, એ મૌન કહી દેશે.
રમેશ પારેખની શૈલી એકદમ ન્યારી છે — શબ્દના ચમત્કાર, લય-હિલ્લોળ, તળપદી ભાષાની તાજગી, કલ્પનોની અવનવી ગૂંથણી, અને અચાનક વાગે એવી ચોટ. પ્રોજેક્ટમાં એમની રચનાઓ તો ભરપૂર છે જ — 'કાગડો મરી ગયો' જેવી વ્યંગ ગઝલ તો ખાસ ધ્યાનમાં છે. ર.પા.
રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી તપાસી લઉં — એમની ગઝલનો મિજાજ, શબ્દભંડોળ અને દાર્શનિક ઊંડાણ. હવે રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી સ્પષ્ટ થઈ — ગુહ્યવાદી મિજાજ, શબ્દોનો નાદ-વૈભવ, જૂની-પુરાણી ગુજરાતી અને હિન્દી-બ્રજભાષાનું મિશ્રણ, રદીફનું ઘૂંટાતું પુનરાવર્તન,…
રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલીમાં જીવનની યાંત્રિકતા પર — આ વિષય એમના માટે સાવ સ્વાભાવિક છે, કેમ કે એ હંમેશાં હોવાની ગુહ્યતા, ચેતનાની ઊંડાણ, અને રોજિંદી ગતિવિધિઓની પાછળ રહેલા શૂન્યાવકાશ પર લખતા રહ્યા છે.
# રેડ ક્વીન રેસ: દોડો, દોડો, ત્યાં જ ઊભા રહેવા માટે **— પરાગ રતનપરા** લુઈસ કેરોલે 1871માં 'થ્રૂ ધ લુકિંગ ગ્લાસ' લખી ત્યારે એને ખબર નહોતી કે એ માત્ર બાળવાર્તા નથી લખી રહ્યો, એ એકવીસમી સદીના ભારતીય મધ્યમવર્ગીય માણસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર લખી…
# રણમાંથી નંદનવન: ચીનનું ચમત્કાર અને ભારતની નિદ્રા **— પરાગ રતનપરા** --- રણ એટલે શું? રણ એટલે મૃત્યુ. રેતીનો અનંત વિસ્તાર, જ્યાં પવન ફૂંકાય તો હાડકાં ધ્રૂજે, સૂર્ય તપે તો આત્મા બળે. રણ એ પૃથ્વીનો એ ચહેરો છે જેણે હસવાનું ભૂલી ગયું છે.
રમેશ પારેખની શૈલીમાં ઊંઘ પરનું એક ગીત રચવાની કોશિશ કરું છું. એમની વિશિષ્ટતા—તળપદા શબ્દો, અણધાર્યા રૂપકો, ધ્વન્યાત્મક શબ્દો (ડબાક્, હેહેય), અને રોજિંદી ચીજોમાં ચમત્કાર ભાળવાની દૃષ્ટિ—ને ધ્યાનમાં રાખીને: **ઊંઘ આવી ડબાક્ મારામાં** ઊંઘ આવી…
# સ્વિસ બેંક: દુનિયાનું સૌથી મોટું તિજોરીખાનું **લેખક: પરાગ રતનપરા** --- સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ. વસ્તી લગભગ ૮૭ લાખ. ગુજરાતના એક જિલ્લા જેટલી.
ભારતનું ઔદ્યોગિક આત્મઘાત — પરાગ રતનપરા ગાંધીજી ઔદ્યોગિકીકરણ ચૂકી ગયા નહોતા. એમણે એને જોયું હતું, સમજ્યું હતું, અને હેતુપૂર્વક નકાર્યું હતું. એમના માટે યંત્ર હિંસક હતું, શોષક હતું, આત્માનો નાશ કરનારું હતું.
## પરાગ રતનપરાનો વડાપ્રધાનને ખુલ્લો પત્ર: છ સવાલો, એક અરીસો *— પરાગ રતનપરા* સાહેબ, માફ કરજો. હું તો એક સામાન્ય માણસ છું — ન કોઈ અર્થશાસ્ત્રી, ન કોઈ ઉદ્યોગપતિ, ન કોઈ ભક્ત, ન કોઈ વિરોધી. હું તો બસ એક પ્રશ્નકર્તા છું.
કોરિયન કંપનીઓની ભારતીય દુકાન: એક વ્યંગ્યાત્મક નિબંધ — પરાગ રતનપરા ભાઈઓ અને બહેનો, એક વાર્તા સાંભળો. અમારા ગુજરાતી વેપારી દિમાગને સમજાય એવી ભાષામાં કહું છું, કારણ કે અંગ્રેજી અખબારોમાં છપાતા "FDI", "CEPA", "repatriation" જેવા શબ્દો વાંચીને…
# તેલના કૂવા: ધરતીના પેટાળમાં ત્રણ માઈલ ઊંડો ઘા **— પરાગ રતનપરા** દુનિયા તેલ પર ચાલે છે. પાણી વગર માણસ જીવી શકે, તેલ વગર નહીં. ક્રૂડ ઓઇલ — આ દુનિયાનો ઓક્સિજન છે. સૌથી વધુ underrated કોમોડિટી.
સરસ. 'શરમ' વિષય પર મારી મૌલિક ગુજરાતી કવિતા પ્રસ્તુત છે — રમેશ પારેખની શૈલીની નકલ નહીં, પણ મારી પોતાની અભિવ્યક્તિ: **શરમ** શરમ એક એવી ચાદર છે જે ઓઢીએ તો ટાઢ લાગે, ઉતારીએ તો આખું ગામ જોઈ રહે.