ભારતનું ઔદ્યોગિક આત્મઘાત

ભારતનું ઔદ્યોગિક આત્મઘાત
— પરાગ રતનપરા

ગાંધીજી ઔદ્યોગિકીકરણ ચૂકી ગયા નહોતા. એમણે એને જોયું હતું, સમજ્યું હતું, અને હેતુપૂર્વક નકાર્યું હતું. એમના માટે યંત્ર હિંસક હતું, શોષક હતું, આત્માનો નાશ કરનારું હતું. એમને જોઈતા હતા સ્વાવલંબી ગામડાં, ચરખો, ખાદી, કુટીર ઉદ્યોગ. આ એક દર્શન હતું — ભલે સાચું હોય કે ખોટું, પણ સ્પષ્ટ હતું.

નહેરુ અસંમત હતા. પણ નહેરુએ શું કર્યું? સામે બ્રિટિશ મૉડેલ પડ્યું હતું — મુક્ત બજાર, ખાનગી મૂડી, સ્પર્ધા. એમણે એ નકારીને સોવિયેત મૉડેલ ઉપાડ્યું. રાજ્ય-સંચાલિત સ્ટીલ પ્લાન્ટ. આયાત-પ્રતિસ્થાપન. કાયદાથી નાના એકમો માટે અનામત રાખેલી ગ્રાહક ચીજો. આ અજાણતાં થયેલી ભૂલ નહોતી. આ વૈચારિક પસંદગી હતી.

ભારતના સ્થાપકોને ઉદ્યોગનો અનુભવ નહોતો એમ નહીં. લંડનમાં ભણેલા હતા, પેરિસ જોયું હતું, બર્લિનની ફેક્ટરીઓ પાસેથી પસાર થયા હતા. સમસ્યા અનુભવની નહોતી. સમસ્યા એ હતી કે ખાનગી મૂડીને મુક્ત રીતે ચાલવા દેવાની એમને વૈચારિક એલર્જી હતી.

હવે જાપાન જુઓ. ૧૮૭૧માં ઇવાકુરા મિશન મોકલ્યું. વરિષ્ઠ નેતાઓ પોતે યુરોપ-અમેરિકા ફર્યા. ફેક્ટરીઓ જોઈ, શિપયાર્ડ જોયા, રેલવે જોઈ, ટેલિગ્રાફ જોયો. પાછા આવ્યા. સામંતશાહી ખતમ કરી. સરકારી ફેક્ટરીઓ ખાનગી ઉદ્યોગપતિઓને પાણીના ભાવે વેચી દીધી. મિત્સુઇ, મિત્સુબિશી, સુમિતોમો — ઝાઇબાત્સુ ત્યાંથી ઊભા થયા.

જાપાન પાસે શું હતું? કુદરતી સંસાધન નહીં. લંડન સાથે સંબંધ નહીં. અંગ્રેજી ભાષા નહીં. ભારત પાસે ત્રણે હતાં. છતાં જાપાને પશ્ચિમને અભ્યાસ કર્યો એમની ઉત્પાદન-વ્યવસ્થા નકલ કરવા માટે. ભારતે પશ્ચિમને અભ્યાસ કર્યો એમની રાજનૈતિક વ્યવસ્થા સામે દલીલ કરવા માટે.

આ ફરક બરાબર સમજો. ઇરાદાનો ફરક છે.

ભારતના નેતાઓ લંડનથી કાયદાની ડિગ્રી લઈને આવ્યા, રાજનૈતિક તત્વજ્ઞાન લઈને આવ્યા — એન્જિનિયરિંગના નકશા નહીં. લંડનમાં વકીલને સંસદ દેખાય છે. એન્જિનિયરને ભૂગર્ભ રેલવે દેખાય છે. ભારતના સ્થાપકોને સંસદ દેખાઈ. ચીનની શરૂઆતની કેબિનેટ એન્જિનિયરોથી ભરેલી હતી. ભારતની વકીલોથી. તાલીમ નક્કી કરે છે કે તમે શું જુઓ છો.

વિડંબના એ છે કે નહેરુએ ઔદ્યોગિકીકરણનો પ્રયત્ન તો કર્યો. ભિલાઈ બંધાયું. BHEL ઊભું થયું. જાહેર ક્ષેત્રના વિશાળ એકમો ઊભા થયા. પણ સાથે સાથે ખાનગી પેઢીઓ પર મર્યાદા. વિદેશી કંપનીઓ પર પ્રતિબંધ. ગ્રાહક ચીજો કાયદાથી ગામ-સ્તરના ઉત્પાદન માટે અનામત. IBM અને કોકા-કોલાને હાંકી કાઢ્યા. મોટી પેઢીને વિસ્તરવા માટે લાઇસન્સ જોઈએ. પરિણામ? ભારતને સ્ટીલ મિલ મળી, પણ એની આસપાસનું ગ્રાહક અર્થતંત્ર ન મળ્યું.

જાપાને, કોરિયાએ ખાનગી પેઢીઓને વધવા દીધી, હરીફાઈ કરવા દીધી, નિકાસ કરવા દીધી. ભારતે પોતાના ખાનગી ક્ષેત્રને પિંજરામાં પૂરીને એને સ્વાવલંબન કહ્યું. દ્રષ્ટિ હતી. અમલીકરણે એને ગૂંગળાવી નાખી.

અને જો કોઈને શંકા હોય કે ભારતમાં ઔદ્યોગિક DNA જ નહોતું, તો કાનપુર જુઓ. આ શહેરને 'પૂર્વનું માન્ચેસ્ટર' કહેવાતું. કાપડ, ચામડું, શસ્ત્ર-ઉત્પાદન — બધું આઝાદી પહેલાં ધમધમતું હતું. પછી ૧૯૭૦માં રાષ્ટ્રીયકરણ આવ્યું. મિલો મરવા લાગી. એલ્ગિન મિલ્સ ગયાં. લાલ ઇમલી બ્લેન્કેટ્સ ગયાં. પાંચ વર્ષમાં ૧૪૦ ટેનરી બંધ.

જે શહેર એકલા ચામડા-ઉદ્યોગમાં દસ લાખ લોકોને રોજી આપતું હતું, એ આજે હોંગકોંગ ફેરના ઑર્ડર પૂરા કરી શકતું નથી. ભારતે ઔદ્યોગિકીકરણ ફક્ત ચૂક્યું નહોતું — જે હતું એને પણ સક્રિયપણે નષ્ટ કર્યું. નીતિએ મારી નાખ્યું.

કોઈ કહેશે — ભારતની વસ્તી ઓછી હતી, શહેરો નાના હતાં, શું કરી શકાય? ૧૯૦૦માં દિલ્હી ચાર લાખનું હતું. લંડન સાડા છ કરોડનું. ખરું. પણ ૧૮૬૮માં ટોક્યો પણ નાનું જ હતું. મેઇજી સરકારે શહેરો મોટાં થવાની રાહ ન જોઈ. રેલવે બાંધી. ટેલિગ્રાફ નાખ્યા. ફેક્ટરીઓ ઊભી કરી. શહેરો એની આસપાસ ઊભા થયાં.

આ મૂળભૂત વાત છે. ઔદ્યોગિકીકરણ શહેરી કેન્દ્રો બનાવે છે. શહેરી કેન્દ્રો ઔદ્યોગિકીકરણ નથી બનાવતાં.

ભારતના નેતાઓએ શહેરોને સમસ્યા ગણીને એનું વ્યવસ્થાપન કરવાનું વિચાર્યું — એન્જિન ગણીને એની આસપાસ બાંધવાનું નહીં. આ ક્રમની ભૂલ હતી. અને આ ભૂલે દાયકાઓ ખાધા.

હું એને આમ કહું છું — આખું ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ હજી ૧૯૯૦ના અપડેટ પર ચાલે છે. પેચ લાગ્યા, સુધારા થયા, પણ મૂળ કોડ એ જ. ગાંધીનો ગામડું, નહેરુનું લાઇસન્સ, ઇંદિરાનું રાષ્ટ્રીયકરણ — એક જ વિચારસરણીના ત્રણ તબક્કા. ખાનગી મૂડી પ્રત્યે અવિશ્વાસ. ઉદ્યોગપતિ પ્રત્યે શંકા. બજાર પ્રત્યે તિરસ્કાર.

જાપાન ૧૮૬૮માં જે સમજી ગયું હતું, એ આપણે ૧૯૯૧માં સમજવા માંડ્યા. એકસો ત્રેવીસ વર્ષનો તફાવત. અને આજે પણ આપણી અર્ધી રાજકીય ભાષા એ જ જૂના કોડમાં બોલાય છે.

પ્રશ્ન આ છે — આપણે ઔદ્યોગિકીકરણ ચૂકી ગયા, કે ઔદ્યોગિકીકરણને નકાર્યું? જવાબ અસ્વસ્થ કરનારો છે. આપણે ચૂક્યા નહોતા. આપણે જાણીજોઈને છોડ્યું હતું.

— પરાગ રતનપરા