પરાગ રતનપરાનો વડાપ્રધાનને ખુલ્લો પત્ર: છ સવાલો, એક અરીસો

## પરાગ રતનપરાનો વડાપ્રધાનને ખુલ્લો પત્ર: છ સવાલો, એક અરીસો

*— પરાગ રતનપરા*

સાહેબ, માફ કરજો. હું તો એક સામાન્ય માણસ છું — ન કોઈ અર્થશાસ્ત્રી, ન કોઈ ઉદ્યોગપતિ, ન કોઈ ભક્ત, ન કોઈ વિરોધી. હું તો બસ એક પ્રશ્નકર્તા છું. અને પ્રશ્ન પૂછવો એ આ દેશમાં હવે સૌથી મોટું સાહસ બની ગયું છે — પર્વતારોહણ કરતાં પણ વધારે, કારણ કે પર્વત પર તો ઓક્સિજન ખૂટે છે, અહીં તો જવાબ ખૂટે છે.

સાહેબ, હું છ પ્રશ્નો લઈને આવ્યો છું. છ. ષટ્. છ ઋતુઓની જેમ, છ રસોની જેમ, છ દર્શનોની જેમ. તમે કહેશો — "પ્રશ્ન તો વિપક્ષ પૂછે છે." પણ સાહેબ, વિપક્ષ ક્યાં છે? એ તો ED અને CBI વચ્ચે ક્યાંક ખોવાઈ ગયો છે, જેમ કોઈ જૂની ફિલ્મનો સાઇડ હીરો વચ્ચેના કોઈ ગીતમાં ગાયબ થઈ જાય.

**પહેલો પ્રશ્ન — રોજગારનો:**
સાહેબ, આપણા દેશમાં દોઢ કરોડ યુવાનો IT અને BPOમાં બેઠા છે. એમના ખભા પર મધ્યમવર્ગનું આખું સ્વપ્ન ઊભું છે — હોમ લોન, કાર લોન, બાળકના ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલની ફી, અને દર શનિવારે Swiggyનો ઓર્ડર. હવે Gen AI આવી ગયું છે. એ કોડ લખે છે, ઈમેલ લખે છે, રિપોર્ટ બનાવે છે, અને કદાચ ટૂંક સમયમાં ભક્તિ પણ કરશે. તો સાહેબ, આ દોઢ કરોડ યુવાનો ક્યાં જશે? મેન્યુફેક્ચરિંગમાં? ત્યાં તો જગ્યા જ નથી. ખેતીમાં? ત્યાંથી તો લોકો ભાગે છે. તો બાકી શું રહ્યું? Zomatoનું બાઇક અને Olaનું સ્ટિયરિંગ. એન્જિનિયર બનાવવાનું સ્વપ્ન બતાવીને ડિલિવરી બોય બનાવવાની યોજના — આને "વિકાસ" કહેવો કે "વ્યંગ"?

**બીજો પ્રશ્ન — ખેતીનો:**
સાહેબ, 45% વસ્તી ખેતી કરે છે અને GDPમાં ફાળો માંડ 15%. ગણિત તો બાળક પણ સમજે. પણ આપણે હજુ 1970ના દાયકામાં અટવાયેલા છીએ — એ જ સબસિડી, એ જ લોન માફી, એ જ ચોમાસાની પ્રાર્થના. ખેતી કાયદા આવ્યા, પાછા ગયા. જેમ કોઈ મહેમાન ઘરે આવે, ચા પીએ, અને કહે "ભાઈ, વાતાવરણ બરાબર નથી" અને નીકળી જાય. હવે ખેડૂત પૂછે છે — સુધારો ક્યારે? જવાબ આવે છે — "ચૂંટણી પછી." પણ સાહેબ, ચૂંટણી તો કાયમી છે આ દેશમાં. એક પૂરી થાય ત્યાં બીજી ઊભી.

**ત્રીજો પ્રશ્ન — AIનો:**
સાહેબ, ડેટા સેન્ટરો બાંધવા એ વ્યૂહરચના નથી, એ તો ઈંટ-ચૂનો છે. આપણી પાસે એક પણ ફાઉન્ડેશન મોડેલ નથી. અમેરિકા પાસે ChatGPT છે, ચીન પાસે DeepSeek છે, અને આપણી પાસે? આપણી પાસે "વિશ્વગુરુ" ટેગલાઇન છે. ગુરુ તો એ કહેવાય જે શીખવે, સાહેબ. જે ચોરીને વાપરે એને તો વિદ્યાર્થી પણ ન કહેવાય. આપણો ડેટા અમેરિકન અને ચીની મોડેલ ટ્રેન કરે છે, અને આપણે ગર્વથી કહીએ છીએ — "ડિજિટલ ઇન્ડિયા." ભાઈ, ડિજિટલ તો છે, પણ ઇન્ડિયા ક્યાં છે એમાં?

**ચોથો પ્રશ્ન — મેન્યુફેક્ચરિંગનો:**
PLI યોજના આવી, તાળીઓ પડી, હેડલાઇન બની. પણ મેન્યુફેક્ચરિંગનો GDPમાં હિસ્સો? એ જ 16-17%. દસ વર્ષથી ત્યાં જ ઊભો છે, જેમ કોઈ સરકારી ઓફિસની બહાર ફાઇલ ઊભી હોય. EV બનાવીએ છીએ, પણ બેટરી ચીનથી. મોબાઇલ એસેમ્બલ કરીએ છીએ, પણ ચિપ તાઇવાનથી. આપણે "મેક ઇન ઇન્ડિયા" કહીએ છીએ, પણ સાચી વાત તો "એસેમ્બલ ઇન ઇન્ડિયા, ઇન્વેન્ટેડ એલ્સવ્હેર" છે.

**પાંચમો પ્રશ્ન — મફતની રેવડીઓનો:**
સાહેબ, બાર-તેર રાજ્યોમાં મહિલાઓને રોકડ ટ્રાન્સફર — વર્ષે 2.5 લાખ કરોડ. કોઈ રાજ્યમાં તો GSDPનો 3% આમાં જ જાય. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું બજેટ ઘટે છે, સ્કૂલ-હોસ્પિટલના ભંડોળ ઘટે છે, પણ ચૂંટણી પહેલાં ખાતામાં પૈસા આવી જાય છે. એક હાથે "રેવડી કલ્ચર" ની ટીકા, બીજા હાથે રેવડીનું વિતરણ. સાહેબ, વિરોધાભાસ પણ હવે રાષ્ટ્રીય નીતિ બની ગયો છે.

**છઠ્ઠો પ્રશ્ન — સંશોધનનો:**
GDPનો 0.7% R&D પર. સેમિકન્ડક્ટરનું સ્વપ્ન જોઈએ છીએ, AIનું સ્વપ્ન જોઈએ છીએ, ડીપ ટેકનું સ્વપ્ન જોઈએ છીએ — અને ખર્ચ કરીએ છીએ ઈઝરાયેલથી પણ ઓછું. સ્વપ્ન મફત છે સાહેબ, પણ સંશોધન મોંઘું છે. અને જ્યાં સુધી IIT-IIScમાં મેરિટને બદલે બીજા ગણિત ચાલશે, ત્યાં સુધી નોબેલ તો છોડો, પેટન્ટ પણ વિદેશથી ઇમ્પોર્ટ કરવી પડશે.

સાહેબ, છેલ્લી વાત. આ દેશ પાસે મૂડી છે, પ્રતિભા છે, મહત્વાકાંક્ષા છે. જે નથી તે છે — અઘરા નિર્ણયો વહેલા લેવાની હિંમત. બારી હજી ખુલ્લી છે, સાહેબ. પણ સાંકડી થતી જાય છે. અને બારી બંધ થયા પછી જે પૂછશે "બારી ક્યારે બંધ થઈ?" — એને ઇતિહાસ જવાબ આપશે, હું નહીં.

બાકી તો સાહેબ, હું તો માત્ર પ્રશ્નકર્તા છું. જવાબ તમારે આપવાનો છે — અથવા નહીં આપવાનો છે. બંને વિકલ્પ આજકાલ સરખા જ લાગે છે.

*— પરાગ રતનપરા*