રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી તપાસી લઉં — એમની ગઝલનો મિજાજ, શબ્દભંડોળ અને દાર્શનિક ઊંડાણ.

રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી તપાસી લઉં — એમની ગઝલનો મિજાજ, શબ્દભંડોળ અને દાર્શનિક ઊંડાણ.

હવે રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી સ્પષ્ટ થઈ — ગુહ્યવાદી મિજાજ, શબ્દોનો નાદ-વૈભવ, જૂની-પુરાણી ગુજરાતી અને હિન્દી-બ્રજભાષાનું મિશ્રણ, રદીફનું ઘૂંટાતું પુનરાવર્તન, અને ચેતનાના ઊંડાણમાં ઊતરતી વાત. એમની ગઝલ હંમેશાં "હોવા" વિશેની હોય — મનની ચંચળતા, એકાગ્રતા, વિખરાયેલા શ્વાસ, ભીતરનો અજંપો.

ADHD — મન જે એક જગ્યાએ ટકતું નથી, ધ્યાન જે વેરાયેલું છે, વિચારો જે એકસાથે અનેક દિશામાં દોડે છે — આ વિષય એમની શૈલીમાં બહુ બંધ બેસે છે કેમ કે એ તો ચિત્તની ગતિવિધિના જ કવિ છે.

---

**(રાજેન્દ્ર શુક્લના મિજાજમાં)**

ચિત્ત ચળત ચંચળ, ચાર દિશ ચાલત,
એક ઠામ ટકવા શું કરીએં, ક્યહાં કરી વાલત?

એક વિચારે ઊઠ્યા, બીજે તણાયા,
ત્રીજો ચડ્યો ત્યાં તો ચોથે ઘસડાયા;
સો શાખા, સો પાંદ, સો ફળ, સો ફૂલ —
મૂળ જ ક્યાં છે એ અમને ના જડત.

સહુ કહે : "ધ્યાન ધરો, એકાગ્ર થાઓ,"
અમે કહીએં : "ભલા, એ વિદ્યા બતાઓ !"
શ્વાસ ગણવા બેઠા, ગણતર ભૂલ્યા,
પાંચમે શ્વાસે મન ક્યાંનું ક્યાં પળત.

ઘડિયાળ સામે બેઠાં, કામ કરવું'તું એક,
ક્ષણમાં ઊઠ્યા, ક્ષણમાં ભટક્યા, ક્ષણમાં થાક;
ઘડિયાળ હસે, ને અમે હસીએં સામે —
સમય સરકતો રહે, હાથમાં ન ઝલત.

યાદ રાખવું'તું કૈં, ભૂલી ગયા ક્ષણમાં,
જે ભૂલવું'તું એ જ ઘૂમે રગેરગમાં;
ઊંધું બધું છે, ઓળખ ઊંધી ચાલે,
મસ્તક તો છે, પણ મન ક્યાંય ન મળત.

બોલો, આ ચંચળતાને શું કહીએં ?
રોગ ? વરદાન ? કે બેઉં સાથે સહીએં ?
સૌ ઘોડા એકસાથે દોડે છે અમારે,
સારથિ ક્યાં છે ? — અમે જ ક્યાંક ખોવાતાં રહત.

— (રાજેન્દ્ર શુક્લના મિજાજમાં, વિવેક દ્વારા)

---

આ ગઝલમાં મેં રા.શુ.ની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે — જૂની ગુજરાતી-હિન્દી મિશ્ર ભાષા ("ચળત", "ટકત", "પળત", "ઝલત", "મળત", "રહત"), રદીફની નાદાત્મક ઘૂંટામણ, અને ચિત્તના સ્વભાવ પર દાર્શનિક પ્રશ્નાર્થ.

ADHD ને માત્ર "રોગ" તરીકે નહીં પણ ચેતનાની એક અવસ્થા તરીકે જોયું છે — જેમ રા.શુ. હંમેશાં ચિત્તની ગતિવિધિને અલખ અલખ રીતે જુએ છે. છેલ્લા શેરમાં — "રોગ ? વરદાન ? કે બેઉં સાથે સહીએં ?" — એ રા.શુ.ના મિજાજની ઉદારતા છે, જે કોઈ વસ્તુને એકપક્ષીય રીતે નિંદતા નથી.

ગમ્યું?