આ વિષયમાં 124 લેખ · પાનું ૨ / ૩
**૯. બેરોજગારીની અફવા** — *પરાગ રતનપરા* શું છે? એક WhatsApp મેસેજ આવે — "સાંભળ્યું? ફલાણી કંપનીએ બે હજાર જણ કાઢ્યા." કોઈએ ચકાસ્યું નથી. કોઈએ સ્રોત પૂછ્યો નથી. પણ દસ મિનિટમાં એ મેસેજ શહેરના દરેક પિતાના ફોન સુધી પહોંચી ગયો.
# ગુજરાત ESI: ચાર ટ્રિલિયન ડોલરનું સપનું *ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં, વ્યંગના તડકામાં* **— પરાગ રતનપરા** --- એક વાત સાંભળો. ₹૩૪૦ ટ્રિલિયન. ચાર ટ્રિલિયન ડોલર. સિત્તેર હજાર બાબુઓ અને નેતાઓ. ભાગાકાર કરો — માથાદીઠ ૪૮૦ કરોડ. ગણિત સાચું છે.
ગ્રહો, બક્ષીબાબુ અને આપણી અંદરનો ચોર *— પરાગ રતનપરા* જ્યોતિષ એ ભારતની સૌથી જૂની ઇન્ડસ્ટ્રી છે. ટાટા-બિરલા પહેલાંની. મોહેંજો-દડો પહેલાંની.
આકાશમાં કોઈ દોષી નથી *— પરાગ રતનપરા* જ્યોતિષ ભારતનો સૌથી જૂનો ધંધો છે. એનાથી જૂનો એક જ ધંધો હશે, પણ એનું નામ લેવાય નહીં. બાકી બધું — ખેતી, વણાટ, વેપાર, રાજકારણ — પછી આવ્યું.
# પેન્ટાગોન કરતાં મોટું ખાલીપણું ### — પરાગ રતનપરા --- દુનિયાની સૌથી મોટી ઑફિસ બિલ્ડિંગ સુરતમાં છે. અંદર કોઈ નથી. આ એક જ વાક્ય આખા નિબંધનો સારાંશ છે. બાકીનું બધું decoration છે. સુરત ડાયમંડ બુર્સ. SDB. ૩,૫૦૦ કરોડ રૂપિયા. ૬૬ લાખ square feet.
નાઇટ્રોજન. એક સાદો વાયુ. હવામાં ૭૮% ભરેલો છે. છતાં માણસ ભૂખ્યો મરે છે. વિચિત્ર વાત છે, નહીં? જે વસ્તુ આપણી આસપાસ મફતમાં તરે છે, એને ખેતરમાં લાવવા માટે દુનિયા ૨% ઊર્જા બાળે છે. બે ટકા. આખી દુનિયાની.
# ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની: વેપારીઓ જે શહેનશાહ બની ગયા **— પરાગ રતનપરા** --- ઇતિહાસ ક્યારેક એવી મજાક કરે છે કે માણસ સ્તબ્ધ થઈ જાય. ૧૬૦૦ની સાલમાં લંડનના થોડાક વેપારીઓએ એક કંપની બનાવી. હેતુ? મરીમસાલા અને રેશમ.
શબ્દોનો સંગ : અદૃશ્ય બંધનનું મનોવિજ્ઞાન — પરાગ રતનપરા માણસ વિચારે છે કે એ બોલે છે. પણ સાચું એ છે કે એ બોલાય છે. ભાષા આપણી નથી — આપણે ભાષાના છીએ. આ વાત સમજવા જેવી છે, કારણ કે આમાં જ આખી ગુલામીનું બીજ પડ્યું છે.
# પેટ્રોડોલરનું મહાકાવ્ય: એક હાસ્યાસ્પદ સત્ય **— પરાગ રતનપરા** --- દુનિયા ગોળ છે. પૈસો પણ ગોળ છે. અને પૈસાની આસપાસ ફરતી આ આખી સભ્યતા પણ ગોળ ગોળ ફરે છે — એક જ ધરી પર. એ ધરીનું નામ છે ડોલર.
# પેટ્રોડોલર પુરાણ: તેલ, ડોલર અને યુદ્ધની ત્રિવેણી ### **The Petrodollar Puranas: An Oil-Soaked Comedy of Empires** *— પરાગ રતનપરા* --- મિત્રો, આજે હું તમને એક એવી વાર્તા કહેવા જઈ રહ્યો છું જે બોલિવૂડની કોઈ પણ ફિલ્મ કરતાં વધુ નાટકીય છે.
શેરબજારનું ગીત (ર.પા.ની શૈલીથી પ્રેરિત) એ...હેહેય...હેહેય... બજાર કૂદ્યું ડબાક્ મારામાં (લાલચનો માર્યો હું તો મારા ડિમેટ ખાતાને વળગી પડ્યો) લીલા-લાલ આંકડાઓ ફર્રર્રર્રર્ર ઊડે સ્ક્રીન પર, સેન્સેક્સ ચડે તો છાતી ફૂલે ફુગ્ગા જેવી, નિફ્ટી પડે તો…
# ભારત: કલ્યાણ રાજ્યથી ધાર્મિક બજાર સુધી **— પરાગ રતનપરા** --- ભારત બદલાઈ રહ્યું છે. પણ કઈ દિશામાં? આ પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત બહુ ઓછા લોકોમાં છે. હું પૂછું છું, કારણ કે હું જોઈ રહ્યો છું — બે સમાંતર રેખાઓ ખેંચાઈ રહી છે આ દેશમાં.
સલ્ફ્યુરિક એસિડ: સભ્યતાનો ઉપરવાસનો ગળચીપો — પરાગ રતન બાલા માણસ વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ ચમકતી વસ્તુઓ પાછળ દોડે છે. ચિપ, મિસાઇલ, ઇલેક્ટ્રિક ગાડી, તાંબુ, યુરેનિયમ, અનાજ. છાપામાં આ શબ્દો છપાય એટલે માણસ માને કે દુનિયા આ જ ચલાવે છે. ખોટું.
ર.પા.ની શૈલી — એટલે બોલચાલની ભાષા, તળપદા શબ્દો, અનુપ્રાસ, ધ્વન્યાત્મક શબ્દોની છોળ, અને કોઈ અણધારી વસ્તુનું માણસની ભીતર ઘૂસી આવવું.
# સ્વિસ બેંક: દુનિયાનું સૌથી મોટું તિજોરીખાનું **લેખક: પરાગ રતનપરા** --- સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ. વસ્તી લગભગ ૮૭ લાખ. ગુજરાતના એક જિલ્લા જેટલી.
## પરાગ રતનપરાનો વડાપ્રધાનને ખુલ્લો પત્ર: છ સવાલો, એક અરીસો *— પરાગ રતનપરા* સાહેબ, માફ કરજો. હું તો એક સામાન્ય માણસ છું — ન કોઈ અર્થશાસ્ત્રી, ન કોઈ ઉદ્યોગપતિ, ન કોઈ ભક્ત, ન કોઈ વિરોધી. હું તો બસ એક પ્રશ્નકર્તા છું.
# મુક્ત બજાર અને ઘડાયેલું બજાર: ચીન અને ભારતની વાત *— પરાગ રતનપરા* --- અર્થશાસ્ત્ર એક વિચિત્ર વસ્તુ છે. એમાં ગણિત ઓછું અને માણસ વધારે છે.
**Gujarati Title:** બૉસ હવે નથી રહ્યો — હવે મશીન સમજે છે --- આપણે નાનાં હતાં ત્યારે ઘરમાં એક નિયમ હતો — બાપા જે કહે એ સાચું. બાપા ઑફિસેથી આવે, ચા પીએ, છાપું વાંચે, અને પછી ઘરના બધા નિર્ણય લે. ક્યારેક તો ચા ઠંડી થઈ જાય, પણ નિર્ણય ન આવે.
**Gujarati Title:** અદૃશ્ય શેઠ: જેની પાસે નામ નથી, પણ આખી દુનિયાનો રૂપિયો છે --- ભાઈઓ અને બહેનો, આપણા દેશમાં એક અજબ રિવાજ છે. માણસ પાસે દસ લાખ રૂપિયા આવે એટલે પહેલું કામ શું કરે? ઇન્સ્ટાગ્રામ પર રીલ બનાવે. ગાડીની ચાવી ફેરવતો ફોટો મૂકે.
**Gujarati Title:** શોર્ટકટનું સામ્રાજ્ય: રતન ખત્રી અને આપણો સહેલા પૈસાનો પ્રેમ --- મુંબઈની ગલીઓમાં એક માણસ હતો. નામ રતન ખત્રી. ધંધો? કંઈ નહીં. એણે ફેક્ટરી નહોતી નાખી, સોફ્ટવેર નહોતું બનાવ્યું, કોઈ પેટન્ટ નહોતી લીધી.
**Gujarati Title:** ઊડતા રૂપિયા — દુનિયાની સૌથી પ્રામાણિક બેઈમાની --- ભારતમાં એક અજબ વાત છે. અહીં માણસ બેંકમાં ₹૫૦,૦૦૦ જમા કરાવવા જાય તો કેશિયર એને એવી નજરથી જુએ છે જાણે એણે કોઈનું ખૂન કરીને નોટો લાવ્યો હોય.
**English Title:** *Never Marry the Rock Star* **Gujarati Title:** *રોકસ્ટાર સાથે લગ્ન ન કરો* --- ભાઈ, એક વાત કહું? આપણા સમાજમાં સૌથી મોટી ગેરસમજ એ છે કે "જોખમ" એટલે હિંમત. અરે, જોખમ એટલે હિસાબ.
**Gujarati Title:** ભગવાન માટે પણ જે પાંચ વસ્તુઓ "નવી" હતી — એટલે કે ઉપરવાળાનો પણ પહેલો દિવસ હતો! --- મિત્રો, આપણે માણસો એક ગજબની જાત છીએ.
**Gujarati Title:** *ભાવતાલ બધું જાણે છે, બસ આપણે જ અજાણ્યા થઈએ છીએ* --- કલ્પના કરો — સવારે સાત વાગે, લાલ દરવાજાનું શાક માર્કેટ. એક કાકા ટામેટાં ઉપાડે છે, સૂંઘે છે, દબાવે છે, જાણે કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં DNA ટેસ્ટ કરતા હોય.
**English Title:** *The Bartender Knows Your Name (And Your Wallet)* **Gujarati Title:** *બારટેન્ડર તમારું નામ જાણે છે (અને તમારું પાકીટ પણ)* --- અમેરિકાનો એક અર્થશાસ્ત્રી હતો — રોનાલ્ડ કોઝ.
**Gujarati Title:** જે વહાણ ડૂબવાનો ઇનકાર કરે છે: કંપનીઓ પોતાના માણસોને પણ કેમ જીવી જાય છે --- રોનાલ્ડ કોઝ નામના એક અંગ્રેજ અર્થશાસ્ત્રીએ ૧૯૩૭માં એક સાવ સાદો સવાલ પૂછેલો — "કંપનીઓ અસ્તિત્વમાં છે જ શા માટે?
**English Title:** The Toothbrush, The Chicken, and The Lie We Call Money **Gujarati Title:** ટૂથબ્રશ, મરઘી અને પૈસા નામનું સત્ય --- એક જમાનો હતો, જ્યારે માણસ માણસ સાથે સીધી આંખ મેળવીને વેપાર કરતો. તું મને ઘઉં આપ, હું તને ગોળ આપું.
**English Title:** *The Tragedy of Quitting Before the Game Begins* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *રમત શરૂ થાય એ પહેલાં હારી જનારાઓ* --- ગુજરાતીને બે વસ્તુ બહુ વહાલી છે — એક તો ફાફડા-જલેબી, અને બીજું "ફટાફટ રિઝલ્ટ.
**Gujarati Title:** *કમાણી અબજોમાં, અક્કલ શૂન્યમાં* --- આ દેશમાં એક ખૂબ જ જૂની પ્રથા છે — છાતી ફુલાવીને ઊભા રહો, અને જ્યારે કોઈ પૂછે "ભાઈ, અંદર શું છે?" — તો ઊંડો શ્વાસ લઈ કહો, *"સંભાવના છે."* સંભાવના.
**English Title:** *The Cowboy Who Bought Garbage and Sold Gold* **Gujarati Title:** *કચરો ખરીદનાર અને સોનું વેચનાર અમેરિકન કાઉબોય* --- ટેડ ટર્નર નામનો એક માણસ આજે ગુજરી ગયો. અમેરિકાનો માણસ.
કૈં ઈશ્વરની જેવું મળે ક્યાંક તમને, હો મંદિર કે રસ્તે, એને ઊજવી લો ને માણસની જેવું કળે છાતીએ જો, વધાવી લો ફૂલે, એને ઊજવી લો ફરક આપણામાં બહુ નાનકડો અમથો, તું તોળીને બોલે, હું બોલીને તોળું ખુલાસાઓ ઓસરતા જાયે પછીથી, જે ખામોશી ઊઘડે એને ઉજવી લો…
**English Title:** *The Battlefield We Politely Refuse to Acknowledge* **ગુજરાતી શીર્ષક:** *જિંદગીનું યુદ્ધમેદાન — જે આપણે "બધું બરાબર છે" કહીને છુપાવીએ છીએ* --- જિંદગી એક યુદ્ધમેદાન છે — આ વાત સાંભળીને આપણા ઘરના વડીલ તરત જ કહેશે, "અરે…
**English Title:** *The Tyranny of "The Right Answer"* **Gujarati Title:** *"સાચા જવાબ"નું તાનાશાહી રાજ* --- સ્કૂલમાં આપણને એક જ વાત શીખવાડી—"દરેક પ્રશ્નનો એક જ સાચો જવાબ હોય છે." બાકી બધા ખોટા.
**English Title:** The Man With 300 Tabs Open In His Head **ગુજરાતી શીર્ષક:** માથામાં ૩૦૦ ટૅબ ખુલ્લા રાખનાર માણસ --- ભારતીય માણસ પાસે જો કોઈ સૌથી મોંઘી મિલકત હોય તો તે છે — તેનું માથું.
જેવા માણસોને નોકરી આપે છે, એટલે કે એવા લોકો જે કંપનીમાં જઈને બોસને સલાહ આપે છે અને તેમની સમસ્યાઓ સુલझાવે છે - આ તો પરંપરાગત સલાહકારનું જ કામ છે, ફક્ત નવું નામ છે.
**— પરાગ રતનપરા** --- ૧૯૬૩નું વર્ષ. કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી. ડેરેક જ્હોન ડે સોલા પ્રાઇસ નામનો એક અંગ્રેજ ભૌતિકશાસ્ત્રી "Little Science, Big Science" નામનું એક નાનું પુસ્તક લખે છે. પુસ્તક પાતળું છે, વિચાર પહોળો છે.
આખો અઠવાડિયો જિમ જવાનું છોડી દીધું, અને પછી પોતાને દોષ આપું છું કે હું નબળો છું. પણ સત્ય એ છે કે ઇચ્છાશક્તિ એ કોઈ બેંક ખાતું નથી જેમાંથી જરૂર પડે ત્યારે નીકળી આવે—તે તો દર સવારે નવાથી બાંધવી પડે છે.
**English Title:** The Nine Crore Shadow Behind the King **ગુજરાતી શીર્ષક:** રાજાની પાછળની નવ કરોડની છાયા --- બોલિવૂડમાં એક રાજા છે. નામ — શાહરૂખ ખાન. પ્રજાએ એમને "કિંગ ખાન" નામ આપ્યું છે. પણ સવાલ એ છે કે રાજાને રાજા બનાવનાર કોણ? પ્રજા? ના.
**English Title:** From a Carpenter's Son to a Trillion-Dollar Empire: The Strange Story of Christianity **Gujarati Title:** સુથારના દીકરાથી અબજોની દુકાન સુધી: ખ્રિસ્તી ધર્મની વિચિત્ર સફર --- એક યહૂદી સુથારનો દીકરો.
**English Title:** *The Five-Rupee Empire* **Gujarati Title:** *પાંચ રૂપિયાનું સામ્રાજ્ય* --- પાનના ગલ્લે ઊભા રહીને એક ભાઈ સિગારેટ સળગાવે છે. ખિસ્સામાંથી લાઈટર કાઢે છે, ચટ્... અને ધુમાડો.
**Gujarati Title:** તંદુરસ્તીનો સૌથી મોંઘો ધંધો --- અમેરિકામાં માણસ બે જ વાર ગભરાય છે. એક, જ્યારે ગન દેખાય. અને બે, જ્યારે હૉસ્પિટલનું બિલ દેખાય. ગન તો કદાચ ચૂકી જાય, બિલ કદી ચૂકતું નથી.
**English Title: The Great Legal Circus – Where Justice is Just a Bill** **ગુજરાતી શીર્ષક: ન્યાયનો ધંધો – જ્યાં સત્ય વકીલની ફી પછી આવે છે** --- અમેરિકામાં એક જોક ખૂબ પ્રચલિત છે — "જો તમે ડૂબી રહ્યા હો અને એક વકીલ પણ ડૂબી રહ્યો હો, તો પહેલા…
**લલિતભાઈ ગોધસરા — ૭૫ની વધાઈ** લલિતભાઈ ગોધસરા, આજ આવ્યો અમૂલ્ય દિ', પંચોતેરનો પડાવ, ને ચહેરે હજી એ જ રંગત ભી. જેનિતા ને ધ્રુવના ગર્વીલા તમે પિતા, રેખાના તો તમે પતિ — પ્રેમમાં ક્યાંય ન મિતા!
**English Title:** The Sweet Poison of Doing Nothing **Gujarati Title:** કંઈ ન કરવાનું મીઠું ઝેર --- ૧૯૯૭ની વાત છે. ક્રિસ નામના માણસે પોતાની ટૂંકી બચતમાંથી ૨,૫૦૦ ડોલરના એમેઝોનના શેર ખરીદ્યા. એક વર્ષમાં એ ૨૦,૦૦૦ ડોલર થઈ ગયા.
**English Title:** The Victim Olympics: Where Everyone Wins Gold **Gujarati Title:** ફરિયાદોની ઓલિમ્પિક: જ્યાં દરેક ગોલ્ડ મેડલિસ્ટ છે --- આપણા દેશમાં એક રમત એવી છે જેમાં કોઈ કોચિંગ નથી જોઈતું, કોઈ પ્રેક્ટિસ નથી જોઈતી, અને છતાં દરેક જણ…
**Gujarati Title:** ભૂખ જે આપણી સાથે જ મરે છે --- માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. કૂતરો પેટ ભરાય એટલે સૂઈ જાય છે. માણસ પેટ ભરાય પછી પ્લોટ ખરીદે છે. પ્લોટ પછી બંગલો, બંગલા પછી ફાર્મહાઉસ, અને ફાર્મહાઉસ પછી — હાર્ટ એટેક.
**English Title:** Why the Topper Works in the Backbencher's Office **ગુજરાતી શીર્ષક:** ટોપર બેકબેન્ચરની ઓફિસમાં નોકરી કેમ કરે છે? --- હોશિયારી એક એવું ચલણ છે જે બજારમાં ચાલતું નથી.
**Gujarati Title:** શરૂઆતની કળા: અધૂરાં કામોમાં છુપાયેલી આપણી હોશિયારી --- આપણા દેશમાં સૌથી વધારે ઉત્પાદન શેનું થાય છે ખબર છે? શરૂઆતોનું.
**ગુજરાતી શીર્ષક:** મધ્યમ વર્ગ: ઇતિહાસનો એકમાત્ર ગુલામ, જે પોતાની સાંકળ EMI પર ખરીદે છે --- દુનિયામાં બે માણસો ખરેખર આઝાદ છે — અમીર અને ગરીબ. અમીર આઝાદ છે કારણ કે એની પાસે બધું છે.
**ગુજરાતી શીર્ષક:** ગ્રીનસ્પેન પુટ: જ્યાં જુગારીની હાર પણ સરકાર ભરે છે --- પહેલા આખી વાત એક વાક્યમાં: અમેરિકાની સેન્ટ્રલ બેંક (Fed) છેલ્લા ૫૦ વર્ષથી એક જ કામ કરે છે — જ્યારે જ્યારે મોટા લોકોનો જુગાર ઊંધો પડે, ત્યારે ત્યારે નવા પૈસા છાપીને…