પેટ્રોડોલરનું મહાકાવ્ય: એક હાસ્યાસ્પદ સત્ય

# પેટ્રોડોલરનું મહાકાવ્ય: એક હાસ્યાસ્પદ સત્ય

**— પરાગ રતનપરા**

---

દુનિયા ગોળ છે. પૈસો પણ ગોળ છે. અને પૈસાની આસપાસ ફરતી આ આખી સભ્યતા પણ ગોળ ગોળ ફરે છે — એક જ ધરી પર. એ ધરીનું નામ છે ડોલર. લીલા રંગનો એક કાગળનો ટુકડો, જેના પર એક મરી ગયેલા માણસની તસવીર છાપેલી છે, અને એ ટુકડા માટે જીવતા માણસો મરી રહ્યા છે. આને કહેવાય સભ્યતા.

બક્ષી કહેતા: ઇતિહાસ એ હિંસાનું સૌંદર્યશાસ્ત્ર છે. હું ઉમેરું છું: અર્થશાસ્ત્ર એ હિંસાનું હિસાબી ખાતું છે.

*

એક જમાનામાં રાજાઓ સોનું ભેગું કરતા. સોનું વજનદાર હતું, ચમકતું હતું, અને એને ચોરવા માટે ઓછામાં ઓછું તલવાર ઉપાડવી પડતી. આજે સોનું ગયું, કાગળ આવ્યો. કાગળ ગયો, સ્ક્રીન પર આંકડા આવ્યા. આંકડા પણ હવે જતા રહેશે, બાકી રહેશે માત્ર એક ગણગણાટ — બોન્ડ ટ્રેડરોનો ગણગણાટ, જે સવારે ઊઠીને સ્ક્રીન સામે બેસે છે અને આખી દુનિયાના ભાગ્યનો ફેંસલો કરે છે. એ માણસને ખબર નથી કે ઈરાનમાં કયું શહેર છે, પણ એને ખબર છે કે ઈરાનની એક હરકતથી એનો પોર્ટફોલિયો ડગમગી શકે છે. ભૌગોલિક અજ્ઞાન અને નાણાકીય જ્ઞાન — આ આધુનિક માણસની સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે.

*

તેલ. કાળું, ચીકણું, ગંધાતું પ્રવાહી. પૃથ્વીના પેટાળમાં લાખો વર્ષોથી દબાયેલા મડદાંઓનો રસ. અને એ મડદાંઓના રસ પર આખી આધુનિક સભ્યતા ચાલે છે. સવારે ઉઠીને ચા પીવો છો? તેલ. ઓફિસ જાઓ છો? તેલ. શર્ટ પહેરો છો? તેલ (પોલીએસ્ટર). મોબાઇલ વાપરો છો? તેલ (પ્લાસ્ટિક). એટલે જ્યારે કોઈ કહે છે કે "તેલના ભાવ વધ્યા", ત્યારે એનો અર્થ એ થાય છે કે તમારા અસ્તિત્વના ભાવ વધ્યા. તમે પોતે એક તેલ-ઉત્પાદન છો. તમારું લોહી લાલ છે, પણ તમારી ઓળખ કાળી છે.

*

હવે રમત જુઓ. એક દેશ તેલ ખરીદે છે. ખરીદવા માટે એને ડોલર જોઈએ. ડોલર ક્યાંથી લાવે? કાં તો અમેરિકાને કંઈક વેચે, કાં તો અમેરિકા પાસેથી ઉધાર લે. અમેરિકા પાસે શું છે વેચવા માટે? ડોલર. અને ડોલર એટલે શું? એક વાયદો. કોનો વાયદો? અમેરિકાનો. કોણ ભરોસો કરાવે છે આ વાયદા પર? અમેરિકાનું લશ્કર. એટલે કે આખી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા એક એવા માણસના વચન પર ટકેલી છે જેના હાથમાં બંદૂક છે અને જે વચન ન પાળે તો પણ તમે કંઈ ન કરી શકો. આને કહેવાય આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય પ્રણાલી. સામાન્ય ભાષામાં એને ખંડણી કહે છે, પણ ખંડણી શબ્દ અસંસ્કારી લાગે છે, એટલે આપણે એને "પેટ્રોડોલર સિસ્ટમ" કહીએ છીએ. સંસ્કૃતિ એટલે કડવી દવાને મીઠા નામે વેચવાની કળા.

*

બોન્ડ નામનું એક જાદુ છે. તમે કોઈને પૈસા આપો, એ તમને એક કાગળ આપે જેના પર લખ્યું હોય "હું પછીથી પાછા આપીશ." આ કાગળ એટલે બોન્ડ. હવે મજાની વાત એ છે કે આ કાગળ પોતે જ વેચાવા લાગે છે. તમે કાગળ બીજાને વેચો, એ ત્રીજાને વેચે, ત્રીજો ચોથાને વેચે. મૂળ વચન આપનાર માણસ એની એક નાની ઓફિસમાં બેસી રહ્યો છે, અને એનું વચન આખી દુનિયામાં ફરી વળ્યું છે. એક દિવસ કોઈ આવીને પૂછશે, "ભાઈ, પૈસા ક્યાં છે?" અને એ માણસ હસીને કહેશે, "પૈસા? પૈસા તો ક્યારેય હતા જ નહીં. બસ વચન હતું." આ જ છે ઓગણત્રીસ ટ્રિલિયન ડોલરનું અમેરિકી દેવું. ઓગણત્રીસ ટ્રિલિયન! આટલા શૂન્ય લખવા માટે પણ કાગળ ઓછો પડે. પણ ચિંતા નહીં, ડિજિટલ જમાનો છે. શૂન્ય ડિજિટલી ઉમેરી શકાય છે. અનંત શૂન્ય.

*

હોરમુઝની સામુદ્રધુની. એક સાંકડી પાણીની પટ્ટી, જેમાંથી દુનિયાનું પાંચમા ભાગનું તેલ પસાર થાય છે. ભૂગોળની આ એક ભૂલ માણસજાતનો સૌથી મોટો માથાનો દુખાવો બની ગઈ છે. ઈશ્વરે જ્યારે પૃથ્વી બનાવી ત્યારે એમને ખબર નહીં હોય કે એક દિવસ એમની આ ભૂગોળ પર આંકડાશાસ્ત્રીઓ ગભરાશે. એકવીસ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ. ઓગણસાઠ ડોલર પ્રતિ બેરલ. પાંચસો ત્રીસ અબજ ડોલર પ્રતિ વર્ષ. આંકડા, આંકડા, આંકડા. આંકડાઓની પાછળ છુપાયેલા માણસો ભૂલાઈ ગયા. ઈરાનનો એક માછીમાર જે રોજ સવારે દરિયામાં જાય છે, એને ખબર નથી કે એના માથા પરથી પસાર થતા દરેક જહાજ સાથે વોલ સ્ટ્રીટમાં કોઈનું હૃદય ધબકે છે. આ છે વૈશ્વિકરણ — દૂરના લોકોના હૃદયને એકબીજા સાથે જોડવાની પ્રક્રિયા, જેથી એકનું હૃદય બંધ પડે તો બીજાનું પણ બંધ પડે.

*

યુદ્ધ. હવે એક જૂની વાત. માણસ લડે છે શા માટે? પહેલાં કહેતા — જમીન માટે. પછી કહેતા — ધર્મ માટે. પછી કહેતા — સ્વતંત્રતા માટે. હવે ખુલ્લેઆમ કહી શકાય — બોન્ડ માર્કેટ માટે. સ્વતંત્રતા નામનો શબ્દ હવે એટલો ઘસાઈ ગયો છે કે એને ઉચ્ચારતાં પણ શરમ આવે. પણ શરમ પણ એક લાગણી છે, અને લાગણીઓને અર્થશાસ્ત્રમાં સ્થાન નથી. બોન્ડ ટ્રેડરને શરમ આવતી નથી. એને આવે છે ચિંતા — પાઇપલાઇનની, શિપિંગ રૂટની, એક્સચેન્જ રેટની. આ એક નવી પ્રજાતિ છે મનુષ્યની — ચિંતા કરતી પ્રજાતિ, જે શરમ વગરની છે. ડાર્વિન જીવતા હોત તો એક નવું પ્રકરણ લખવું પડત.

*

અને પછી આવે છે યુઆન. ચીની ચલણ. નવો ખેલાડી. જૂનો ખેલાડી ડોલર ગભરાય છે. ડોલરને કહેવામાં આવે છે કે "ચિંતા ન કર, યુઆન હજુ પૂરો કન્વર્ટિબલ નથી." એટલે કે યુઆનના હાથ-પગ હજુ બંધાયેલા છે. પણ બંધાયેલા હાથ-પગવાળો માણસ પણ ધીમે ધીમે ગાંઠ છોડી શકે છે. ઇતિહાસમાં દરેક સામ્રાજ્યને એક દિવસ પોતાનું ઉત્તરાધિકારી મળે છે. રોમને મળ્યું હતું, સ્પેનને મળ્યું હતું, બ્રિટનને મળ્યું હતું. અમેરિકા એકલું અપવાદ હશે? એવી કોઈ ખાતરી નથી. ઇતિહાસ કરુણ છે — એ કોઈનો પક્ષ લેતો નથી. એ માત્ર નોંધ રાખે છે.

*

દરમિયાન, સામાન્ય માણસ. હું. તમે. આપણે. અમદાવાદમાં બેસીને સવારે ચા પીતાં છાપું વાંચીએ છીએ. "ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધ્યા." ચા ની ચૂસકી લઈને કહીએ છીએ, "અરે રે." પછી ઓફિસ જઈએ છીએ. પેટ્રોલ ભરાવીએ છીએ. ફરી "અરે રે." શાકભાજી લઈએ છીએ. ટામેટાં મોંઘા. "અરે રે." ઘરે પાછા આવીને ટીવી ચાલુ કરીએ છીએ. ઈરાન પર બોમ્બ. "અરે રે." પછી સૂઈ જઈએ છીએ. સવારે ઊઠીને ફરી ચા. આ જ આપણી ક્રાંતિ છે. "અરે રે" ની ક્રાંતિ. એક દિવસ કોઈ ઇતિહાસકાર લખશે: "એકવીસમી સદીની શરૂઆતમાં ભારતીય મધ્યમવર્ગે પોતાનો વિરોધ બે શબ્દોમાં વ્યક્ત કર્યો — અરે રે. આ શબ્દોમાં ન દર્દ હતું, ન આક્રોશ. માત્ર એક સંસ્કારી હતાશા હતી, જે ચા ની ચૂસકી સાથે ગળે ઉતરી જતી હતી."

*

અંતે એક વાત. પૈસો બનાવ્યો માણસે, અને હવે પૈસો માણસને બનાવે છે. આ ઊલટાપાલટ કોણે કરી? કોઈએ નહીં. ધીમે ધીમે થઈ ગઈ. જેમ ઘરડાપો આવે છે — ખબર જ નથી પડતી. એક દિવસ અરીસામાં જુઓ છો અને પૂછો છો, "આ કોણ છે?" એવું જ સભ્યતાનું છે. એક દિવસ આપણે પણ પૂછીશું, "આ કોણ છે?" પણ ત્યાં સુધીમાં બહુ મોડું થઈ ગયું હશે. બોન્ડ ટ્રેડરો ત્યારે પણ સ્ક્રીન સામે બેઠા હશે. સ્ક્રીન પર આંકડા ફરતા હશે. અને ક્યાંક દૂર, કોઈ સામુદ્રધુનીમાં, એક જહાજ પસાર થતું હશે.

દુનિયા ગોળ છે. પૈસો ગોળ છે. અને આપણે? આપણે ગોળ ગોળ ફરીએ છીએ.

*

— પરાગ રતનપરા