ગ્રીનસ્પેન પુટ: જ્યાં જુગારીની હાર પણ સરકાર ભરે છે

**ગુજરાતી શીર્ષક:** ગ્રીનસ્પેન પુટ: જ્યાં જુગારીની હાર પણ સરકાર ભરે છે

---

પહેલા આખી વાત એક વાક્યમાં: અમેરિકાની સેન્ટ્રલ બેંક (Fed) છેલ્લા ૫૦ વર્ષથી એક જ કામ કરે છે — જ્યારે જ્યારે મોટા લોકોનો જુગાર ઊંધો પડે, ત્યારે ત્યારે નવા પૈસા છાપીને એમને બચાવી લે છે.

હવે વિગતે, એકદમ સાદી ભાષામાં.

કલ્પના કરો કે એક ગામ છે. ગામમાં એક શેઠ છે — Fed. શેઠનું સત્તાવાર કામ છે ગામનું અર્થતંત્ર સાચવવું. પણ ઇતિહાસ જુઓ: ૧૯૭૦માં એક મોટી કંપની ડૂબવા લાગી, શેઠે વ્યાજ ઘટાડી પૈસા સસ્તા કરી નાખ્યા. ૧૯૭૪માં એક બેંક ડૂબવા લાગી — ફરી એ જ. દર વખતે જ્યારે કોઈ મોટો માણસ ડૂબે, શેઠ એને તરાવવા આખા ગામમાં પૈસાનું પૂર લાવે. પરિણામ? મોંઘવારી. કારણ કે બીમાર ધંધાને બચાવવા જેટલા સસ્તા પૈસા જોઈએ, એટલા સસ્તા પૈસા તંદુરસ્ત ગામ માટે ઝેર છે.

પછી આવ્યા વોલ્કર — એક જ કડક માસ્તર. એણે વ્યાજ ૧૯% ઉપર લઈ ગયો. મોંઘવારી મરી, પણ સાથે મંદી પણ આવી. અને જેવો કડક માસ્તર ગયો કે તરત જૂનો ખેલ પાછો. ૧૯૮૪માં Continental Illinois બેંક ડૂબી. શેરધારકો સાફ થયા, પણ જે મોટા લેણદારો દસ વર્ષથી બજાર કરતાં વધુ કમાણી ખાતા હતા — એ બધા આખેઆખા બચાવી લેવાયા. સંદેશ સાફ હતો: નફો તમારો, નુકસાન સરકારનું.

અને પછી ૧૯૮૭માં આવ્યા ગ્રીનસ્પેન સાહેબ. આવતાં જ ત્રણ અઠવાડિયામાં વ્યાજ વધાર્યું — મોંઘવારીની બીક હતી. બે મહિનામાં શેરબજાર એક દિવસમાં ૨૨.૬% તૂટ્યું, ઇતિહાસનો સૌથી મોટો કડાકો. અને સાહેબે બે દિવસમાં વ્યાજ પાછું જ્યાં હતું ત્યાં! એ દિવસે ગ્રીનસ્પેનને જ્ઞાન થયું — અને એ જ્ઞાનનું નામ પડ્યું "ગ્રીનસ્પેન પુટ."

ગ્રીનસ્પેન પુટ એટલે શું? એકદમ સાદું: શેરબજાર અમુક હદથી નીચે જાય એટલે Fed પૈસા છાપીને એને ઉપર ધકેલશે — ગેરંટી. બજારને પડવાની છૂટ છે, પણ ફક્ત ઘૂંટણ સુધી. જમીન પર પટકાવાનું મોટા લોકોના નસીબમાં લખાયું જ નથી.

આપણા ઘરની ભાષામાં કહું? એક બાપ છે, જેનો દીકરો રોજ જુગાર રમે છે. દીકરો જીતે તો પૈસા એના ખિસ્સામાં. હારે તો બાપ ચૂકવે. હવે તમે જ કહો — આ દીકરો જુગાર છોડશે કે વધારશે? ગ્રીનસ્પેને Wall Street ના દરેક જુગારીને આવો બાપ આપી દીધો. અને પરિણામ? ૧૯૯૪થી ૧૯૯૯ સુધી બજાર દર વર્ષે સરેરાશ ૨૪.૬% વધ્યું. છાપાંવાળાએ ગ્રીનસ્પેનને "The Maestro" કહ્યો — સંગીતકાર! વાહ, જે માણસે નોટ છાપવાના મશીનને હાર્મોનિયમ બનાવ્યું, એ સંગીતકાર તો ખરો જ.

હવે અસલી વાત — third-order effect. અસર ઉપર અસર ઉપર અસર. ડુંગળીના પડની જેમ ઉખેડીએ.

**પહેલી અસર (સીધી):** બજાર પડે → Fed પૈસા છાપે → બજાર ઊંચકાય. બધા ખુશ. તાળીઓ.

**બીજી અસર (વર્તન બદલાય):** જુગારીઓ સમજી ગયા કે હારવાનું insurance મફતમાં મળે છે. તો પછી નાનું રિસ્ક શા માટે લેવું? મોટું લો! લોન લઈને લો! આખી સિસ્ટમ ધીમે ધીમે એક કેસિનો બની જાય છે જ્યાં entry બધાની છે, પણ exit ફક્ત નાના માણસની. આને અર્થશાસ્ત્રીઓ "moral hazard" કહે છે. આપણે "લાડકો દીકરો" કહીએ છીએ.

**ત્રીજી અસર (સમાજ બદલાય) — આ સૌથી ઝેરી છે:** પેલા છાપેલા પૈસા જાય છે ક્યાં? શેરમાં, મકાનમાં, જમીનમાં — એટલે કે જેની પાસે પહેલેથી શેર, મકાન અને જમીન છે, એ રાતોરાત વધુ અમીર. અને જે માણસ પગાર પર જીવે છે? એનો પગાર તો છપાતો નથી. એના ભાગે આવે છે ફક્ત મોંઘવારી — મોંઘું મકાન, મોંઘું ભણતર, મોંઘી થાળી. એટલે અમીર વધુ અમીર, મધ્યમ વર્ગ ધીમે ધીમે ગરીબ, અને ગરીબ... એનું તો કોઈ પૂછતું જ નથી. પછી આ ગુસ્સો રાજકારણમાં ફૂટે છે, સમાજમાં તિરાડ પડે છે, અને બધા પૂછે છે — "લોકો આટલા ગુસ્સામાં કેમ છે?" જવાબ ૪૦ વર્ષ પહેલાં છપાયેલી નોટોમાં છે, સાહેબ.

અને સૌથી છેલ્લી, સૌથી ડરામણી વાત: દરેક બચાવ પાછલા બચાવ કરતાં મોટો હોવો પડે છે. ૧૯૮૪માં ૪૦ અબજ ડોલરની બેંક "માંડ સચવાય એવી" ગણાતી. વોલ્કરે ત્યારે જ ચેતવણી આપી હતી — આવી બે-ત્રણ થશે તો અટકાવાશે નહીં. આજે? આજે એવડી બેંકો chai ni kitli જેવી સામાન્ય છે. દવાનો ડોઝ દર વખતે વધારવો પડે એ દર્દીને તંદુરસ્ત ન કહેવાય — વ્યસની કહેવાય. અને દુનિયાનું આખું અર્થતંત્ર આજે એ જ દવાનું વ્યસની છે: સસ્તા પૈસા.

ટૂંકમાં — જે સિસ્ટમમાં પડવાની છૂટ નથી, એ સિસ્ટમમાં શીખવાનું પણ બંધ થઈ જાય છે. બજાર હોય કે બાળક, જે ક્યારેય પડ્યું નથી, એ એક દિવસ એવું પડે છે કે ઊભું નથી થતું.

**Real but Weird Facts:**

- ૧૯૮૭ના કડાકા પછી ગ્રીનસ્પેને TV પર જાહેરમાં કબૂલ્યું હતું કે એ શેરબજારની ચિંતા "રોજ, દર કલાકે" કરે છે — દુનિયાનો સૌથી શક્તિશાળી બેંકર, અને નજર જુગારના પાટિયા પર!
- "પુટ" (Put) એ ખરેખર શેરબજારનું insurance છે — તમે ફી ભરીને ખરીદો છો. ગ્રીનસ્પેન પુટ એ દુનિયાનું એકમાત્ર insurance છે જેની ફી કોઈ બીજું ભરે છે અને લાભ Wall Street લે છે.
- ૧૯૮૪માં Continental બેંકના શેરધારકો ધોવાયા, પણ મોટા લેણદારોને પૂરેપૂરા પૈસા મળ્યા — ત્યારથી અંગ્રેજીમાં કહેવત પાકી થઈ: "Too Big To Fail." નાના રહેવાની સજા છે, મોટા થવાનું ઈનામ છે.

---

**Parag Ratanpara**

If you like it, please share it.

#GreenspanPut #FederalReserve #MoralHazard #TooBigToFail #શેરબજાર #અર્થતંત્ર #ગુજરાતીનિબંધ #સમાજદર્શન