આ ટેગ સાથે 61 લેખ · પાનું ૧ / ૨
ડાયરીના પાનાં પર ક્રોધ અને પીડા ઠાલવીને પ્રકાશ અને મુક્તિ સુધી પહોંચવાની — પોતાને શોધવાની — એક યુવતીની કહાની.
આજે હું તમને એક વાર્તા કહેવા માંગું છું. એવી વાર્તા જે દરેક ગુજરાતી ઘરમાં છુપાયેલી છે, પણ કોઈ કહેતું નથી. મારી દાદીમા કહેતા, "બેટા, જીવન એક જુગાર છે." ત્યારે મને સમજણ ના પડતી. આજે, ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે, એમના શબ્દોની ઊંડાઈ સમજાય છે.
"મનની સમજણ: સરળ શબ્દોમાં" (Mann ni Samjan: Saral Shabdo Ma) 1. ઢોકળા-ઢોસા સિદ્ધાંત: "દરેક વ્યક્તિ ની personality એ dhokla અને dosa નું mixture છે" સરળ સમજણ: આપણે બધા ત્રણ સ્તરે જીવીએ છીએ: - બહાર થી નરમ: લોકો સાથે વ્યવહાર માં flexible…
# બોલીવૂડના ફિલ્મી ગીતો: એક મસાલેદાર ખિચડી લેખક: પરાગ રતનપરા આજકાલના બોલીવૂડી ગીતોની દુનિયામાં પ્રવેશ કરવું એટલે જાણે કે એક એવી અજાયબ દુનિયામાં પ્રવેશ કરવા જેવું છે, જ્યાં લૉજિક નામની વસ્તુ વેકેશન પર ગई છે અને અર્થહીનતા રાજ કરે છે.
માનસિક બફર: એક આત્મવંચના की कहानी બફર્સ: મગજ નો ટેમ્પરરી રામ લેખક: પરાગ રતનપારા હું અહીં બેઠો છું, મારા લેપટોપ પર આંગળીઓ નાચતી છે, જ્યારે મારું મગજ વિચારે છે કે હું કેટલો મહાન લેખક છું. અરે વાह! શું बेवकूफी છે!
આ વાર્તા છે એક જાદુઈ યુવકની, જેનું નામ શાહરુખ હતું. દિલ્હીની ધૂળભરી ગલીઓમાં, જ્યાં સપનાઓ હવામાં તરતા હતા અને આકાંક્ષાઓ દીવાલો પર ચિત્રોની જેમ ચિતરાયેલી હતી, ત્યાં એક છોકરો રહેતો હતો.
કાળા રંગ વિશે એક વિચિત્ર નિબંધ: "અંધકારની અનંત ઊંડાણમાં" *સુસાના ક્લાર્કની શૈલીમાં લખાયેલ* જ્યારે હું પ્રથમ વખત કાળા રંગના રહસ્યમય સ્વભાવ વિશે વિચારવા બેઠી, ત્યારે મને એક વિચિત્ર પુસ્તક યાદ આવ્યું જે મેં એક પ્રાચીન પુસ્તકાલયમાં જોયું હતું.
મહાકુંભ ૨૦૨૫: આર્થિક મહાસાગરનો અહેવાલ! - લેખક: પરાગ રતનપરા નમસ્કાર મિત્રો! અરે વાહ! શું તમાશો થયો છે પ્રયાગરાજમાં! જાણે કે આખું ભારત ત્યાં ઊમટી પડ્યું હોય એવું લાગ્યું.
# અક્ષરધામનાં રહસ્યો: એક આધ્યાત્મિક અન્વેષણ *લેખક: પરાગ રતનપરા* ## પ્રથમ ખંડ: અક્ષરધામની ઉત્પત્તિ અને સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં તેનું અનોખું સ્થાન તે સાંજે આકાશ રંગોના એક અદ્ભુત ભંડાર જેવું લાગતું હતું, જ્યારે સહજાનંદ સ્વામી[^1] તેમના…
# "Reality Ke Paach Roop": અનેકાંતવાદ અને સ્યાદ્વાદનો ઉત્સવ *લેખક: પરાગ રતનપરા* મારા એક મિત્રે મને કહ્યું, "યાર, તમે જૈન ફિલોસોફી સમજાવો તો ઠીક, પણ જરા *simple language* માં સમજાવો.
# ઓમકાર રણકાર: એક અગમ્ય અને ગુહ્ય અર્થ *લેખક: પરાગ રતનપારા* અંધકારમય ખંડરોમાં જેમ એક દીવો પ્રકાશ ફેલાવે, તેમ આ ગહન સંસારમાં ઓમકારનો રણકાર વ્યાપેલો છે. એક નાદ, જે સામાન્ય શ્રવણથી પર, પણ આત્માના અંતરંગ કક્ષમાં સંભળાય છે.
# ગુર્જિએફના દૃષ્ટિકોણથી ધ્યાન આ ધ્યાન વિચારને ગુર્જિએફના માળખામાં સમજાવીએ: "વસ્તુલક્ષી વિશ્વ" એ ગુર્જિએફ જેને બાહ્ય વાસ્તવિકતા કહે છે, જેને મોટાભાગના લોકો યાંત્રિક રીતે અનુભવે છે.
## બાહ્ય વિચારણા વિકસાવવા માટેના વ્યવહારિક અભ્યાસો ## 51. શારીરિક જાગૃતિ અભ્યાસ શરીરની જાગૃતિ અને બાહ્ય વિચારણાનો સંબંધ.
મહામૌનનાં મંચ પર—ભગવાન મહાવીરના અલૌકિક જીવનનો ઇસહાતી અરીસો (સુઝૅ ક્લાર્કની ઉદ્ભ્રામક ઍટિકેટ અને સલમાન રુશ્દીના કમિલ યથાર્થવોગનું સંયોજન) --- પ્રારંભ—શૂન્યમાં ઊગેલું બીજ ચમ્પાપુરીના પારવાવૃત બ્લેકથૉર્ન જંગલ¹ ਵਿੱਚ, એક કથિત ઉજાસી પવન ઉદય…
*બસ આટલી જાતના જ માણહ હોય છે ગુજરાતી ભાષામાં..*👌👌 ```અવળચંડા, અકલમઠા, અદેખા, અકર્મી, આપડાયા, ઓસિયાળા, ઉતાવળા, આઘાપાસિયા, એકલપંડા, ઓટીવાળ, કજીયાખોર, કદરૂપા, કરમહીણા, કવાજી, કસબી, કપટી, કપાતર, કકળાટીયા, કામી, કાળમુખા, કાવતરાખોર, કાણગારા,…
આહા! ગુજરાતી ભાષાનો આ અદ્ભુત ખજાનો! 😄 આ બધા શબ્દો સાથે વ્યંગાત્મક એક વાક્યમાં સમજાવટ આપવી એ ખરેખર મોટું કામ છે!
**અરબી કવિતામાં પ્રેમની અભિવ્યક્તિ: દિવ્ય અને દુન્યવી** અરબી કાવ્ય પરંપરામાં પ્રેમ એક કેન્દ્રીય વિષય રહ્યો છે, પરંતુ તેની અભિવ્યક્તિના બે મુખ્ય પ્રવાહો સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે: એક દિવ્ય, આધ્યાત્મિક પ્રેમ અને બીજો દુન્યવી, શારીરિક પ્રેમ.
*લેખક: પરાગ રતનપરા* આ પંક્તિ — આ શબ્દોની ઝંઝાવાત — અંધ આજ્ઞાપાલન વિશે નથી, ના, ક્યારેય નથી. તે વિશ્વાસની ભૌતિકશાસ્ત્ર વિશે છે, એક એવી ચેતનાની અવસ્થા જે સંપૂર્ણ માહિતીના વિભાજન પહેલાં પેટર્ન પર કાર્ય કરી શકે છે — જેમ ડબલિનની સવારની ઝાકળમાં…
**લેખક: પરાગ રતનપરા** --- અક્ષરધામ અક્ષરધામ અક્ષર ને ધામ બે શબ્દો કે એક અનંત સત્ય અક્ષર એટલે અવિનાશી ને ધામ એટલે નિવાસ પણ કોનો નિવાસ અને ક્યાં આ નિવાસ બાહ્ય છે કે આંતરિક છે મંદિરના શિખરો તો પથ્થરમાં કોતરાયેલા છે પણ જે અક્ષરધામ…
**1.** સત્તાના સિંહાસન હલાવી દઈશું હું એકલો, મારી કલમમાં છે આગ, બનાવી દઈશું હું મેલો **2.** જેમને લાગે છે કે અમે નબળા છીએ શેરીના, એક વાર ઊભા થઈએ તો ભાંગી પડે દેરીના **3.
**- પરાગ રતનપરા** અરે હા, આ જોવાનું જોવું અને તે જોવાનું ન જોવું પણ, બધું જ એક જ વાતની અંદર અંદર વળેલું... મગજના કોષો કોષોમાં ફરતા શબ્દો, fuzzy listemes કહે છે વિદેશીઓ, અપણે કહીએ ધુંધળા અર્થજાળ, પણ શું અર્થ? કોનો અર્થ?
**પરાગ રતનપારા** --- મારી મા હંમેશાં કહેતી કે કુનેહ એ કળા છે, જે કેટલાકને જન્મથી મળે છે અને કેટલાકે શીખવી પડે છે. હું બોસ્ટનની શિયાળાની સાંજે બારીમાંથી બરફ પડતો જોતો હતો ત્યારે, મને તેના શબ્દો યાદ આવ્યા.
**૧.** ક્ષણોને તોડતાં તૂટી ગયો હું સાવ કાચ જેમ, હવે ટુકડાઓ વીણું છું, જીવું છું આજ ફેમ. **૨.** સમયના ચાકડે ઘડાઈ ગઈ જિંદગીની માટી, હજી ઓઝલ છે જાણે કુંભારની આંખ વ્યાકુળ સાટી. **૩.
તિમિર પથરાય છે તો રોશનીનું મૌન બોલે છે, મરણ આવે છે ત્યારે જિંદગીનું મૌન બોલે છે. મિલનની એ ક્ષણોને વર્ણવી શકતો નથી જ્યારે, શરમભારે ઢળેલી આંખડીનું મૌન બોલે છે. વસંતો કાન દઇને સાંભળે છે ધ્યાનથી એને, સવારે બાગમાં જ્યારે કળીનું મૌન બોલે છે.
## **ગઝલ** **શું ખબર'તી તને, આમ હું શણગારીશ, જગ જોશે મને, હું તને ન નિહાળીશ।** જીવન-મરણ, મિલન-વિરહ બધું એકસાથે, એક રાતમાં કેટલા દીવડા પ્રગટાવીશ। ઊછર્યો છું અંધારામાં આજ લગી હું, તેજ તડકાને હવે ક્યાંથી પારખીશ।
Let me rewrite this ghazal using pure Gujarati vocabulary:તમારી વાત સાચી છે। હવે હું શુદ્ધ ગુજરાતી શબ્દોમાં આધ્યાત્મિક ગઝલ લખું છું: --- ## ગઝલ **હવે આ ધોરણ સંન્યાસનું છે** **કોણ કેટલો મોટો દંભી છે** અમે પ્રગટાવી જ્યોત આત્માની હવે ભ્રમણાની…
દિનરાત વધતો જાય છે વિસ્તાર શબ્દનો, પણ ઘટતો જાય છે ભીતર અર્થનો ઉજાસ. ફાવી ગયો બધાયને વ્યાપાર શબ્દનો, પણ ખોવાઈ ગયો ક્યાંક હૃદયનો અહેસાસ. બોલે છે બધા, સાંભળે કોઈ નહીં, શબ્દોની ભીડમાં મૌનનો દુકાળ.
The original couplet: આ ખાલી ખિસ્સાને ખંખેરતાં ઘણું નીકળ્યું સિલક સફરની, અનુભવનું રોકડું નીકળ્યું Translation: When I shook these empty pockets, much came out - the balance of journeys, the cash of experiences emerged.
ન કહો કે "સૌ સચેત છે," એ વાણી અધૂરી છે, કહો કે "ચેતના છે," જેમાં સૃષ્ટિ પૂરી છે। આ દેખાવું-અદૃશ્ય થવું, બસ લીલા એની, જેમ ધુમ્મસમાં સૂર્ય, પ્રકટ ને ગુપ્ત એની। મન તો લહેર છે, સાગર પર ઊઠતી ને પડતી, આવે ને જાય ક્ષણમાં, ભ્રમણામાં રહી અટકતી।
**રંગ ઉતર્યા તો રોશની થઈ ગઈ** મસ્તી વધી ગઈ તો વિરક્તિ થઈ ગઈ, ઘેરો થયો ગુલાલ તો ભગવો થઈ ગયો. ચીજ ચીજ ચાખી જોઈ, સ્વાદ બધા ચાખ્યા, જીભ જ્યાં થાકી ગઈ ત્યાં ઉપવાસ થઈ ગયો.
**કોરો કાગળ — પારાગ** દુનિયાભરની અટકળ આવે, જ્યારે કોરો કાગળ આવે. લખવું શું ને ભૂંસવું શું, એ વિચારમાં જ આખી રાત વીતે, કાગળ કોરો ને કોરો રહે, ને આંખમાંથી ખારો દરિયો આવે.
**— પરાગ રતનપરા** --- એક સમય હતો — અને કદાચ એ સમય ક્યારેય ખરેખર ગયો નથી, માત્ર આપણે જ એને ભૂલી ગયા છીએ — જ્યારે માણસ પોતાના પગલાં ગણતો. દરેક ડગલું એક નિર્ણય હતું.
**ફ્રી એસોસિએશન: મગજનો પટ્ટો છોડો, જુઓ ક્યાં જાય છે!** *— પરાગ રતનપરા* ફ્રોઈડ સાહેબે એક દિવસ નક્કી કર્યું કે દુનિયાને એક નવો ખેલ શીખવાડવો છે. ખેલ સીધો છે — બોલો. જે મનમાં આવે એ બોલો. સેન્સર નહીં, એડિટ નહીં, ગ્રામર નહીં, સંસ્કાર નહીં.
**— પરાગ રતનપરા** --- ફ્રોઈડ કહીને ગયો કે માણસ મૂળભૂત રીતે જાનવર છે. આપણે એને ગાળ ગણીએ છીએ. પણ ફ્રોઈડે ગાળ નહોતી આપી — ડાયગ્નોસિસ આપ્યું હતું. અને ડાયગ્નોસિસ હંમેશાં કડવું હોય છે — ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી પોતાને તંદુરસ્ત માનતો હોય.
**૧. વાર્તા જ વાઇરસ છે** — *પરાગ રતનપરા* શું થાય છે? એક માણસ ચાની કીટલી પર કહે છે — "ભાઈ, સોનું હવે લાખ થશે." બીજો સાંભળે છે. ત્રીજો ફોરવર્ડ કરે છે. ચોથો ખરીદે છે. પાંચમો વેચે છે કારણ કે ચોથો ખરીદે છે.
**૩. સટ્ટાનો ઉન્માદ** — *પરાગ રતનપરા* શું છે? એક માણસ શેર ખરીદે છે કારણ કે એ કંપનીનું નામ સરસ લાગે છે. બીજો ખરીદે છે કારણ કે પહેલાએ ખરીદ્યો. ત્રીજો ખરીદે છે કારણ કે ભાવ વધ્યો. ચોથો ખરીદે છે કારણ કે ત્રીજો ધનવાન થયો.
**૬. સોનાનો મોહ** — *પરાગ રતનપરા* શું છે? એક પીળી ધાતુ છે. ખવાય નહીં, પીવાય નહીં, ઓઢાય નહીં. છતાં પાંચ હજાર વર્ષથી માણસ એની પાછળ ગાંડો છે. ઘરમાં ચોખા ખૂટે તો ચાલે, સોનું ખૂટે તો પ્રતિષ્ઠા જાય.
**૯. બેરોજગારીની અફવા** — *પરાગ રતનપરા* શું છે? એક WhatsApp મેસેજ આવે — "સાંભળ્યું? ફલાણી કંપનીએ બે હજાર જણ કાઢ્યા." કોઈએ ચકાસ્યું નથી. કોઈએ સ્રોત પૂછ્યો નથી. પણ દસ મિનિટમાં એ મેસેજ શહેરના દરેક પિતાના ફોન સુધી પહોંચી ગયો.
# ગુજરાત ESI: ચાર ટ્રિલિયન ડોલરનું સપનું *ચંદ્રકાંત બક્ષીની શૈલીમાં, વ્યંગના તડકામાં* **— પરાગ રતનપરા** --- એક વાત સાંભળો. ₹૩૪૦ ટ્રિલિયન. ચાર ટ્રિલિયન ડોલર. સિત્તેર હજાર બાબુઓ અને નેતાઓ. ભાગાકાર કરો — માથાદીઠ ૪૮૦ કરોડ. ગણિત સાચું છે.
આ લેખ પાયાવિહોણો કેમ નથી — ૨૫ કારણો ૧. ભારત ભ્રષ્ટાચાર સૂચકાંક (Corruption Perception Index)માં વર્ષોથી ૮૦-૯૫ની આસપાસ ઝોલાં ખાય છે — એટલે લેખની ટીકા આંકડાકીય હકીકત પર ઊભી છે, કલ્પના પર નહીં. ૨.
# સમાજવાદનું સ્વપ્ન અને વાસ્તવિકતાનો કડવો ઘૂંટ **— પરાગ રતનપારા** --- માણસ એક વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ સપનાં જુએ છે સમાનતાનાં, પણ એની રગેરગમાં વહે છે — "હું બીજા કરતાં ચડિયાતો છું" — એ ઝેર.
શબ્દોનો સંગ : અદૃશ્ય બંધનનું મનોવિજ્ઞાન — પરાગ રતનપરા માણસ વિચારે છે કે એ બોલે છે. પણ સાચું એ છે કે એ બોલાય છે. ભાષા આપણી નથી — આપણે ભાષાના છીએ. આ વાત સમજવા જેવી છે, કારણ કે આમાં જ આખી ગુલામીનું બીજ પડ્યું છે.
# ટ્રમ્પની "હા-પાડી-દીધી" ડિપ્લોમસી: દુનિયાનો સૌથી મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક તમાશો **— પરાગ રતનપરા** --- ગઈકાલે ટેલિવિઝન પર એક માણસ ઊભો હતો. નારંગી ચહેરો, પીળા વાળ, અને મોઢામાંથી શબ્દો નહીં પણ બુલડોઝર નીકળતા હતા.
# રાજકારણનું મનોવિજ્ઞાન: કેવી રીતે ટાઈમિંગ અને નાટક એક બિલને વાયરલ વાર્તા બનાવી દે છે **— પરાગ રતનપરા** --- એક વાત કહું? રાજકારણ એ કોઈ ગંભીર વિષય નથી. એ એક ફિલ્મ છે. ડાયલોગ છે, ડ્રામા છે, બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક છે, અને દર્શક છે — એટલે કે આપણે.
રમેશ પારેખની શૈલી એકદમ ન્યારી છે — શબ્દના ચમત્કાર, લય-હિલ્લોળ, તળપદી ભાષાની તાજગી, કલ્પનોની અવનવી ગૂંથણી, અને અચાનક વાગે એવી ચોટ. પ્રોજેક્ટમાં એમની રચનાઓ તો ભરપૂર છે જ — 'કાગડો મરી ગયો' જેવી વ્યંગ ગઝલ તો ખાસ ધ્યાનમાં છે. ર.પા.
હવે ર.પા.ની બીજી શૈલીમાં લખું — 'એ…હેહેય…ઝાડ કૂદ્યું ડબાક્ મારામાં' કે 'રેતીને છંછેડનાર મૂરખનું ગીત' જેવી — જ્યાં તળપદી ભાષા, ધ્વનિસભર શબ્દો, અને અચાનક ઘટતી ઘટના દ્વારા વાત ઉઘડે.
રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી તપાસી લઉં — એમની ગઝલનો મિજાજ, શબ્દભંડોળ અને દાર્શનિક ઊંડાણ. હવે રાજેન્દ્ર શુક્લની શૈલી સ્પષ્ટ થઈ — ગુહ્યવાદી મિજાજ, શબ્દોનો નાદ-વૈભવ, જૂની-પુરાણી ગુજરાતી અને હિન્દી-બ્રજભાષાનું મિશ્રણ, રદીફનું ઘૂંટાતું પુનરાવર્તન,…
સલ્ફ્યુરિક એસિડ: સભ્યતાનો ઉપરવાસનો ગળચીપો — પરાગ રતન બાલા માણસ વિચિત્ર પ્રાણી છે. એ ચમકતી વસ્તુઓ પાછળ દોડે છે. ચિપ, મિસાઇલ, ઇલેક્ટ્રિક ગાડી, તાંબુ, યુરેનિયમ, અનાજ. છાપામાં આ શબ્દો છપાય એટલે માણસ માને કે દુનિયા આ જ ચલાવે છે. ખોટું.
રમેશ પારેખની શૈલીમાં ઊંઘ પરનું એક ગીત રચવાની કોશિશ કરું છું. એમની વિશિષ્ટતા—તળપદા શબ્દો, અણધાર્યા રૂપકો, ધ્વન્યાત્મક શબ્દો (ડબાક્, હેહેય), અને રોજિંદી ચીજોમાં ચમત્કાર ભાળવાની દૃષ્ટિ—ને ધ્યાનમાં રાખીને: **ઊંઘ આવી ડબાક્ મારામાં** ઊંઘ આવી…
# સમસ્યા સામે થીજી જતો માણસ *— પરાગ રતનપરા* પ્રશ્ન સામે આવે છે. માણસ બે સેકન્ડ જુએ છે. અંદર એક ધ્રુજારી ઊઠે છે — પેટના ખાડામાંથી, છાતી સુધી. અને તરત જ એ કંઈક કરવા માંડે છે. ગણવા માંડે છે. લખવા માંડે છે. ફોન ઉપાડે છે. કોઈને પૂછે છે. કંઈ પણ.