આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૩ / ૭
કુદરતમાં કશું મફત મળતું નથી અને કોઈ હિસાબ અધૂરો રહેતો નથી. આ કોઈ સંતવાણી નથી, કુદરતનો નક્કર વહીવટ છે. અમેરિકન વિચારક રાલ્ફ વાલ્ડો એમર્સને ૧૮૪૧માં પોતાના પ્રસિદ્ધ નિબંધમાં આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો હતો.
દુનિયામાં કોઈ પણ ક્ષમતા બધામાં સરખી વહેંચાયેલી નથી હોતી. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, પણ આંકડાશાસ્ત્રની સાદી વાસ્તવિકતા છે. મોટા ભાગના માણસો સામાન્ય હોય છે. તેઓ બરાબર વચ્ચે ઊભા રહે છે, જેને આપણે સરેરાશ કહીએ છીએ.
ઉત્સાહ સારો છે, પણ સતત નવો ઉત્સાહ એ રોગ છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે સમાજ દર સોમવારે એક નવો આદેશ, નવો પ્રોજેક્ટ કે નવું મિશન બહાર પાડે છે, ત્યારે લોકો કામ કરવાનું બંધ નથી કરતા, તેઓ ગંભીરતા ગુમાવી બેસે છે.
માણસ જન્મજાત આળસુ પ્રાણી છે. એને મોટો ધ્યેય આપો તો પણ એ રસ્તો એવો જ શોધશે જ્યાં પરસેવો સૌથી ઓછો વળે. આ કોઈ ચારિત્ર્યની ખામી નથી, જૈવિક સત્ય છે. મગજ શરીરની ઊર્જા બચાવવા માટે સતત શોર્ટકટ શોધે છે.
પ્રાચીન લોકકથાઓમાં એક રહસ્ય વારંવાર આવે છે: જો તમે કોઈ રાક્ષસ, જાદુગર કે અદ્રશ્ય શક્તિનું સાચું નામ જાણી લો, તો તમારી પાસે તેને વશ કરવાની સત્તા આવી જાય છે. આ વિચાર માત્ર ફેન્ટસી નવલકથાઓ પૂરતો સીમિત નથી.
આપણું મગજ આળસુ છે. એને અંધાધૂંધી ગમતી નથી. સામે કોઈ વિચિત્ર કે અધૂરું ચિત્ર આવે ત્યારે આપણી આંખો જાતે જ ખાલી જગ્યાઓ પૂરી દે છે. જટિલ બાબતને તોડીને એ સૌથી સરળ, સુમેળભર્યા આકારમાં ગોઠવી લે છે.
કોઈ વિચાર, ફેશન કે વાઈરસ આખી દુનિયામાં ફેલાય ત્યારે ભીડ કામ નથી કરતી. શરૂઆત હંમેશાં થોડાક જ લોકો કરે છે. માલ્કમ ગ્લેડવેલે પોતાની જાણીતી ચોપડી ‘ધ ટિપિંગ પોઈન્ટ’માં આ વિચાર મુક્યો.
દુનિયામાં ચમત્કારો નથી બનતા, માત્ર ગણિત કામ કરે છે. લાખોમાં એક વાર બનતી અસંભવ ઘટના જો અચાનક તમારી સામે બને, તો આપણે તેને ઈશ્વરીય સંકેત કે અગમ્ય રહસ્ય માની લઈએ છીએ. પરંતુ આંકડાશાસ્ત્ર આ ભ્રમ તોડે છે.
દુનિયામાં બદમાશો કરતા મૂર્ખાઓ વધુ નુકસાન કરે છે. ચોર ચોરી કરે ત્યારે તેનો ખુદનો કંઈક ફાયદો થાય છે. બદમાશ પોતાના નફા માટે બીજાનું નુકસાન કરે છે. પણ મૂર્ખ માણસ એક અનોખું પ્રાણી છે.
કોઈ માણસ કામ નથી કરતો ત્યારે સમાજ એને સીધો આળસુ કહી દે છે. આ સૌથી સહેલું લેબલ છે. સામેવાળાને દોષિત ઠેરવો અને હાથ ખંખેરી નાખો. હકીકત જુદી છે. સાયકોલોજિસ્ટ ડેવોન પ્રાઈસે આ વહેમને ઉઘાડો પાડ્યો છે. એમના મતે કોઈ મૂળભૂત રીતે આળસુ હોતું નથી.
બે ફેરા ન કરવા પડે એટલે માણસ એક જ વારમાં બધું ઊંચકી લેવાની જીદ કરે છે. હાથમાં ચાર થેલીઓ લટકતી હોય, બગલમાં બોક્સ દબાવેલું હોય અને મોઢામાં ચાવી પકડી હોય. પરિણામ જાણીતું છે. દાદરા ચડતાં પગ લથડે છે, થેલીઓ તૂટે છે અને સામાન વેરવિખેર થઈ જાય છે.
કોઈ માણસ ખરેખર કુશળ છે એટલે આપણે તેને આગેવાન માનીએ છીએ, કે પછી એ આપણા મગજમાં પહેલેથી પડેલી નેતાની કલ્પના જેવો દેખાય છે એટલે? આ સવાલ મનોવિજ્ઞાનમાં બહુ જૂનો છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં રોબર્ટ લોર્ડ નામના સંશોધકે આ સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કર્યો.
કોઈપણ બોસ પોતાની આખી ટીમને એકસરખી નજરે જોતો નથી. આ કડવું સત્ય છે, પણ વ્યવહારિક હકીકત છે. નેતા અને તેના દરેક સાથીદાર વચ્ચેનો સંબંધ વ્યક્તિગત હોય છે. દરેક ટીમમાં બે જૂથ આપોઆપ રચાઈ જાય છે: 'ઇન-ગ્રૂપ' અને 'આઉટ-ગ્રૂપ'.
નેતા બનવું એટલે આગળ ઊભા રહેવું કે પાછળ રહીને ધક્કો મારવો? આ સવાલ નવો નથી, પણ આજના મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં તેને 'લીડરશિપ્સ પેરાડોક્સ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો ચોક્કસ ઉદ્ભવ કયા લેખકે કે કયા પુસ્તકમાં કર્યો તે સ્પષ્ટ નથી.
કોઈ તમને પૂછે કે તમે ચોરી કરવાનું ક્યારે બંધ કર્યું? આ પ્રશ્ન સાંભળીને જ માણસ ફસાઈ જાય. તમે 'ગઈકાલે' કહો કે 'ક્યારેય નહીં', બંને જવાબોમાં તમે ચોર સાબિત થાઓ છો. આ છે દોરવણીભર્યા પ્રશ્નનો તર્કદોષ.
તમે આજે કંઈક નવું શીખો અને તેનો ઉપયોગ છ મહિના પછી કરવાનો હોય, તો મગજ તે જ્ઞાનને કચરાપેટીમાં પધરાવી દેશે. આ કોઈ આળસ નથી, મનુષ્યના મગજની કુદરતી રચના છે. શિક્ષણ અને તેના વાસ્તવિક ઉપયોગ વચ્ચે જેટલો સમયગાળો વધારે, તેટલો જ ખર્ચ અને મહેનત વ્યર્થ.
કોઈ યોજના ઊંધી વળે ત્યારે આપણી પાસે બે જ રસ્તા હોય છે: શરમથી મોઢું સંતાડવું અથવા છાતી ઠોકીને કહેવું કે આ તો શીખવાનો એક કિસ્સો હતો. કોર્પોરેટ જગતે નિષ્ફળતાની વ્યાખ્યા બદલી નાખી છે.
માણસ પોતાની જાતને શું માને છે? મોટા ભાગના લોકો પાસે એક જડબેસલાક લેબલ તૈયાર હોય છે: 'હું હિસાબમાં કાચો છું', 'મારાથી ટેકનોલોજી ન શીખાય' અથવા 'હું તો માત્ર કલાકાર છું'. આ માન્યતા તમારા વિકાસની કબર ખોદી નાખે છે.
તમે જે બાબતમાં ઉસ્તાદ બની જાઓ છો, તે જ બાબત ભવિષ્યમાં તમારા પતનનું કારણ બને છે. આ એક વિચિત્ર સચ્ચાઈ છે. માણસ જ્યારે કોઈ એક કળા, વિચાર કે પદ્ધતિ પૂરેપૂરી શીખી લે છે, ત્યારે તેનું મગજ એ જ જૂના ઢાંચામાં કેદ થઈ જાય છે.
કોઈ તમને દોઢ કલાક ભાષણ આપે તો બે અઠવાડિયા પછી તમને એમાંથી માંડ ૫ ટકા યાદ રહે છે. તમે પોતે પુસ્તક વાંચો તો કદાચ ૧૦ ટકા પલ્લે પડે. પણ જો તમે એ જ વાત કોઈ બીજાને શીખવો, તો ૯૦ ટકા મગજમાં જડાઈ જાય છે. આ માળખાને દુનિયા 'લર્નિંગ પિરામિડ' કહે છે.
કંપનીઓ દર વર્ષે લાખો રૂપિયા તાલીમ પાછળ ખર્ચે છે. સેમિનાર પૂરો થાય એટલે કર્મચારીઓ એક ફોર્મ ભરે છે—ચા-નાસ્તો સારો હતો, વક્તા પ્રભાવશાળી હતા, સ્લાઇડ્સ સરસ હતી. મેનેજમેન્ટ ખુશ થઈ જાય છે કે કામ પૂરું થયું.
તમે કેટલું જાણો છો તે હવે મહત્ત્વનું નથી. તમે કેટલી ઝડપે નવું શીખી શકો છો અને જૂનું ભૂલી શકો છો, બધો ખેલ એનો છે. આ ક્ષમતાને આધુનિક મેનેજમેન્ટની ભાષામાં લર્નિંગ વેલોસિટી કહે છે. જ્ઞાનનો સંગ્રહ કરવો એ જૂની માનસિકતા છે.
મોટા ભાગના માણસો આખી જિંદગી એક જ ભ્રમમાં જીવી નાખે છે: 'હું રોજ કામ કરું છું, એટલે હું રોજ બહેતર બની રહ્યો છું.' આ જૂઠ છે. અનુભવ અને આવડત વચ્ચે સીધો સંબંધ નથી.
કામ કરવું અને કામ શીખવું એ બે અલગ બાબતો છે. મોટાભાગના લોકો આખી જિંદગી માત્ર પર્ફોર્મન્સ ઝોનમાં વિતાવી દે છે. ત્યાં ભૂલ કરવાની છૂટ નથી હોતી. પરિણામ તરત બતાવવું પડે છે. શીખવાનું ક્ષેત્ર જુદું છે.
માણસ બોલે છે કંઈક અને વિચારે છે સાવ જુદું. સંબંધો કે સંસ્થાઓ આ જૂઠના પાયા પર જ તૂટે છે. 'ધ ફિફ્થ ડિસિપ્લિન' પુસ્તકમાં પીટર સેંગે આ રોગ પકડવા માટે એક સરળ કવાયત આપી છે: કાગળના બે ભાગ પાડો. જમણી બાજુ એ લખો જે તમે મીટિંગમાં મોઢેથી બોલ્યા.
હાડકાં તોડીને ઊંચાઈ વધારવી એ કોઈ મધ્યયુગીન યાતના નથી, આજના જમાનાનો કાયદેસર મેડિકલ ધંધો છે. આ પ્રક્રિયાનું મૂળ નામ ડિસ્ટ્રેક્શન ઓસ્ટિઓજીનેસિસ છે. પગના મુખ્ય હાડકાંને સર્જિકલ રીતે કાપવામાં આવે છે. પછી તેમાં મેટલ રોડ અને સ્ક્રૂ ફિટ થાય છે.
મોટા માણસોની મીટિંગો મોટા ભાગે જૂઠ્ઠાણાંની પરેડ હોય છે. બોસ બોલે છે, બાકીના ડોકાં ધુણાવે છે. જે બોલકા છે તે આખી મીટિંગ ચોરી જાય છે, અને જે હોશિયાર છે તે ચૂપચાપ ડાયરીમાં લીટા દોરે છે.
કોઈ પણ જીવંત વ્યવસ્થા સમય જતાં આપમેળે સરળ નથી બનતી. એ ગૂંચવાય છે. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની મીર લેહમેને ૧૯૭૪માં સોફ્ટવેર ઉત્ક્રાંતિના નિયમો આપ્યા હતા.
આપણે આપણી પોતાની ખોપરીની અંદર સતત જીવીએ છીએ. આપણા વિચારો, સંવેદનાઓ, ડર અને યોજનાઓ આપણને અતિશય ગહન અને ગૂઢ લાગે છે. પણ સામે ઊભેલી વ્યક્તિ? આપણને હંમેશાં એમ જ લાગે છે કે તેના મગજમાં બહુ સપાટ અને છીછરા વિચારો ચાલે છે.
કેટલાક લોકોને શાંતિ પચતી નથી. બધું સમૂસૂતરું ચાલતું હોય ત્યારે એમનો જીવ અકળાય છે. કોઈ મુશ્કેલી ન હોય તો એ નવી મુસીબત જાતે શોધી લાવે છે. આ માનસિક બીમારી નથી, એક ચાલબાજી છે: 'લેટ્સ હેવ અ પ્રોબ્લેમ ટેન્ડન્સી'.
પાણી ગમે ત્યાંથી વહે, આખરે પોતાની સપાટી શોધી લે છે. આ પ્રકૃતિનો ભૌતિક નિયમ છે. માણસની મહત્ત્વાકાંક્ષા, ધનદોલત અને અહંકાર પણ આ જ રીતે વર્તે છે. વ્યવસાયિક જગતમાં અને વ્યક્તિગત જીવનમાં આને સપાટીનો નિયમ કહી શકાય.
ડિક્શનરીમાં શબ્દો કેવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે? પહેલા અક્ષરથી. જો પહેલો અક્ષર સરખો હોય, તો જ બીજો જોવાનો. બીજો સરખો હોય, તો ત્રીજો. આ જ સિદ્ધાંત જ્યારે માણસ પોતાના નિર્ણયોમાં વાપરે ત્યારે તેને આ નિયમ કહેવાય છે.
જ્યારે ટેકનોલોજી એટલી આગળ વધી જાય કે અસલી અને નકલી વચ્ચેનો ભેદ પારખવો અશક્ય બને, ત્યારે સૌથી વધુ ફાયદો કોને થાય? ઈમાનદાર માણસને નહીં, જૂઠ્ઠાને. આ વિચાર કાયદાના વિદ્વાનો રોબર્ટ ચેસ્ની અને ડેનિયલ સિટ્રોને ૨૦૧૮ના સંશોધનપત્રમાં મૂક્યો હતો.
શાળામાં રિસેસ પડે ત્યારે સામાન્ય રીતે મેદાનમાં દેકારો મચી જાય. બધા દોડે, બૂમો પાડે અને હાંફી જાય. પણ લાઈબ્રેરી રિસેસ તદ્દન ઊલટી ચીજ છે. આ એવો વિરામ છે જ્યાં કોઈ ઘોંઘાટ નથી, માત્ર શાંતિ છે.
ઓફિસનું કામ કે ભણવાનો ભાર માપવો સહેલો છે. ટાઈમટેબલ જોઈને ગણતરી થઈ જાય કે આજે કેટલા કલાક કામ કર્યું. પણ ખરી થાક માત્ર કમ્પ્યુટર કે ચોપડી સામે બેસવાથી નથી લાગતી.
જિંદગી સીધી લીટીમાં ચાલતી ટ્રેન નથી. આપણે ધારીએ છીએ કે કરિયર, લગ્ન, ઘર અને રિટાયરમેન્ટ એક પછી એક સ્ટેશનની જેમ લાઈનમાં આવશે. પણ અચાનક પાટા ઊખડી જાય છે.
સમાજ તમને સફળ જોવા માંગે છે, પણ અમુક હદ સુધી જ. તમે પ્રગતિ કરો ત્યાં સુધી લોકો તાળીઓ પાડશે. તમે જો વધારે પડતા આગળ નીકળી ગયા, તો એ જ લોકો અકળાવા લાગશે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સીમાને ‘લાઇકેબિલિટી લિમિટ’ કહે છે.
કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સાથે અડધો કલાક વાત કર્યા પછી તમારા મનમાં પહેલો વિચાર શું આવે છે? મોટા ભાગના લોકો માની લે છે કે સામેવાળો કંટાળી ગયો હશે. આપણે બોલવામાં કોઈ ભૂલ કરી દીધી, આપણી મજાક ફાલતુ હતી કે આપણો સ્વભાવ સામેવાળાને જરાય ન ગમ્યો.
આપણે જે વ્યક્તિને ગમાડીએ છીએ, તેની વાત માનવાની શક્યતા બમણી થઈ જાય છે. આ કોઈ રહસ્ય નથી, માનસશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. તર્ક કે આંકડા પછી આવે છે, પહેલાં ચેહરો અને વર્તન ગમે છે.
માનવ મગજ સીધી રેખામાં વિચારે છે. એક ડઝન કેળાંના સાઠ રૂપિયા હોય તો બે ડઝનના એકસો વીસ થાય. આ ગણિત આપણને સહેલું લાગે છે. તકલીફ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે વાસ્તવિક દુનિયા સીધી રેખામાં ચાલતી નથી.
જૂના જમાનામાં સમાજ પથ્થર જેવો ઘન હતો. નોકરી આખી જિંદગીની રહેતી, લગ્ન સાત જન્મોનાં ગણાતાં અને ઓળખ અડગ રહેતી. આજના યુગની વાસ્તવિકતા પાણી જેવી વહી જતી છે. કોઈ આકાર કાયમી નથી.
બધાને ધરતીકંપથી ડર લાગે છે, પણ ઘરની દીવાલોમાં તિરાડ નાની ઊધઈ પાડે છે. ધંધાકીય જગતમાં 'મોટો વિઘ્નકર્તા' એટલે આખી ઇન્ડસ્ટ્રીને એક ઝાટકે બદલી નાખતી ક્રાંતિ. સ્માર્ટફોન આવ્યો અને કેમેરા કંપનીઓ ખતમ થઈ ગઈ. એ મોટો ફટકો હતો.
કોઈપણ વસ્તુ ખરીદવી એ માત્ર અડધી લડાઈ છે. તમે પૈસા ચૂકવીને વસ્તુ ઘરમાં લાવ્યા, એ મોટો સોદો છે. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને મોટો નિર્ણય કહેવાય. પણ ખરીદ્યા પછી દરરોજ સવારે એ વસ્તુ વાપરવી કે કબાટમાં ધૂળ ખાવા દેવી, એ સાચો ફેંસલો છે.
મોટા સમુદ્રમાં એક સામાન્ય જીવ બનીને રહેવું કે નાના ખાબોચિયામાં શાસક બનવું? માણસ હંમેશાં પોતાની સરખામણી આસપાસના સીમિત કુંડાળા સાથે કરે છે. જ્યારે તમે નબળા કે સામાન્ય લોકોની વચ્ચે હોવ છો, ત્યારે તમારી જાતને મહાન માનો છો.
કેટલાક માણસો જિંદગીભર દોડવાની તૈયારી જ કરતા રહે છે, ક્યારેય ટ્રેક પર પગ મૂકતા નથી. તેઓ હંમેશાં કંઈક મોટું કરવાના રસ્તે હોય છે.
દુનિયા અરાજક છે. ગમે ત્યારે ગમે તે અકસ્માત સર્જાય છે. સામાન્ય માણસ આ અણધારી અંધાધૂંધી સહન કરી શકતો નથી. તેને માનવું છે કે કોઈક તો છે જે પડદા પાછળથી આખી પૃથ્વીની દોરી સંભાળી રહ્યું છે. આ લાચારીમાંથી કાવતરાંની વાર્તાઓ જન્મે છે.
મગજ પાસે પ્રોસેસિંગની મર્યાદિત શક્તિ છે. ધ્યાન ક્યાં ભટકશે અને ક્યારે એકાગ્ર રહેશે, તેનો સીધો સંબંધ મગજ પરના ભાર સાથે છે. આ વિચાર બ્રિટિશ મનોવૈજ્ઞાનિક નિલી લાવીએ ૧૯૯૫માં આપ્યો.
દરિયામાં લોબસ્ટર એટલે કે ઝીંગા પકડવાનું પાંજરું એક વિચિત્ર આકારનું હોય છે. તેનું મોં પહોળું હોય છે, પણ અંદર જવાનો રસ્તો ક્રમશઃ સાંકડો થતો જાય છે. એક વાર શિકાર તળિયે પહોંચ્યો પછી બહાર નીકળવાનો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી.
સમુદ્રના તળિયે વસતા લોબ્સ્ટર એટલે કે ઝીંગા જેવા જીવો અંદરોઅંદર લડે છે. એક જીતે છે, બીજો હારે છે. જીતનાર લોબ્સ્ટરની નર્વસ સિસ્ટમમાં સેરોટોનિન વધે છે. તેની છાતી ફૂલે છે, તે આક્રમક બને છે. હારનાર સંકોચાઈ જાય છે, ખૂણામાં ભરાઈ રહે છે.
કોઈ પણ તાળું ગમે તે ચાવીથી ઊઘડતું નથી. ચાવીના ખાંચા અને તાળાની આંતરિક રચના વચ્ચે મિલિમીટરનો પણ મેળ ન પડે તો તાળું જિદ્દી બનીને બેસી રહે છે. બાયોકેમિસ્ટ્રીમાં આને 'લોક એન્ડ કી મોડેલ' કહેવાય છે. ઈ.સ.