આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૪ / ૭
કોઈ નવી, આક્રમક જગ્યાએ કામ કરીને તમે થાકી જાઓ છો. ત્યાં સતત પરિણામ, સંખ્યાઓ અને વ્યૂઝની ગણતરી ચાલે છે. તમે શાંતિ શોધવા જૂની, પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થામાં ભાગી જાઓ છો. પણ થોડા જ સમયમાં ત્યાંની ધીમી ગતિ તમને ગૂંગળાવી નાખે છે.
ક્રિકેટના મેદાન પર ઊંચે ગયેલો દડો પકડવા ફિલ્ડર ગણિતના સમીકરણો માંડતો નથી. પવનની ઝડપ, દડાનું વજન કે પરવલયની ત્રિજ્યા માપવા બેસે તો દડો સીધો માથા પર પડે.
ગાડી ચલાવતા આવડતી હોય તેને ખબર છે કે પહેલા ગિયરમાં ઝડપ નથી મળતી, તાકાત મળે છે. ચોથા કે પાંચમા ગિયરમાં તાકાત ઘટી જાય છે, પણ વેગ પકડાય છે. આ કોઈ તત્વજ્ઞાન નથી, સાદો યાંત્રિક નિયમ છે.
વાસ્તવિકતા એરકન્ડિશન્ડ કેબિનમાં બેસીને સમજાતી નથી. જાપાની ભાષામાં 'ગેમ્બા' એટલે ખરી જગ્યા, જ્યાં સાચું કામ થાય છે. ક્રાઈમ સીન હોય કે ફેક્ટરીનો ફ્લોર.
તમે એક શબ્દ લખો છો અને તમારો ફોન કે કોમ્પ્યુટર પોતાની અક્કલ વાપરીને તેને બીજું જ કંઈક બનાવી દે છે. સામાન્ય મેસેજમાં આ હાસ્યાસ્પદ લાગે, પણ વિજ્ઞાનની લેબોરેટરીમાં આ ઘાતક સાબિત થાય છે.
શરીર પાસે તણાવ સામે લડવાની એક નિશ્ચિત મર્યાદા હોય છે. જ્યારે કોઈ અણધારી આફત આવે ત્યારે આપણું મન અને શરીર ત્રણ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે: ચેતવણી, સામનો અને થાક. આ ત્રિસ્તરીય પ્રક્રિયાને વૈદકીય ભાષામાં ‘જનરલ એડેપ્ટેશન સિન્ડ્રોમ’ કહે છે.
ચાલીસ વટાવ્યા પછી માણસ અચાનક બદલાય છે. ત્યાં સુધી દોડ માત્ર પોતાના માટે હોય છે—પૈસા, પદવી, મકાન અને ગાડી. પણ અડધી જિંદગી પત્યા પછી અંદરથી એક નવો સવાલ ઊઠે છે: મારા ગયા પછી શું? હું પાછળ શું છોડી જઈશ? આ વૃત્તિ એટલે જનરેટિવિટી.
માનવ મગજ સરવાળામાં વિચારે છે, ગુણાકારમાં નહીં. બે પછી ચાર આવે, ચાર પછી છ આવે — આ સીધી રેખા આપણને સમજાય છે. પણ ગુણોત્તર શ્રેણી સીધી રેખા નથી, ધસમસતો પહાડ છે. અહીં દરેક નવો આંકડો પાછલા આંકડા સાથે કોઈ ચોક્કસ સંખ્યા ગુણીને જન્મે છે.
આ કોઈ પુસ્તકમાંથી નીકળેલો ગંભીર મનોવૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી. સામાન્ય અંગ્રેજી ભાષાનો રૂઢિપ્રયોગ છે. સીધો અર્થ એટલો જ: ગમે તે ભોગે બીજા કરતાં આગળ નીકળી જવું. નૈતિકતા, નિયમો કે સંબંધોની કોઈ કિંમત નહીં.
વાત સીધી કરો, આડીઅવળી પ્રસ્તાવના વગર. આ કોઈ વિજ્ઞાનની લેબોરેટરીમાંથી આવેલો શબ્દ નથી. કોઈ મોટા પ્રોફેસરે આ નામનું કોઈ સમીકરણ શોધ્યું હોય તેવો કોઈ ઐતિહાસિક પુરાવો પણ નથી.
તમે સોફા પર બેઠા છો. હાથમાં મોબાઈલ છે અને કાંડા પર સ્માર્ટવોચ. અચાનક ઘડિયાળ વાઇબ્રેટ થાય છે અને સ્ક્રીન પર ચમકે છે: 'અભિનંદન, તમારા દસ હજાર ડગલાં પૂરા થયા!' તમે આખો દિવસ ફક્ત કાર ચલાવી હતી કે હાથ હલાવીને ગપ્પાં માર્યા હતા.
કોઈ જટિલ સિદ્ધાંતને ત્રણ સેકન્ડના એનિમેશનમાં કેદ કરી લેવો. રસાયણશાસ્ત્રનું મોટું સમીકરણ હોય કે પૃથ્વીની ધરીનું ભ્રમણ, સ્ક્રીન પર વારંવાર લૂપ થતી નાનકડી ક્લિપ તમને ક્ષણભરમાં આખો ખેલ સમજાવી દે છે.
અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી પાયાનો નિયમ સરળ છે: ભાવ વધે એટલે માંગ ઘટે. સફરજન મોંઘાં થાય તો માણસ કેળાં ખાવા લાગે. પણ આ આખા ગણિતને ઊંધું વાળી દેતી એક અજીબ ચીજ છે, જેને ‘ગિફન ગૂડ’ કહેવાય છે.
સુવર્ણ નિયમ આપણને નાનપણથી શીખવવામાં આવ્યો છે: 'તમે તમારી સાથે જેવું વર્તન ઇચ્છો છો, તેવું જ વર્તન બીજા સાથે કરો.' આ વાત સાંભળવામાં ઉમદા લાગે છે, પણ વ્યવહારની દુનિયા આટલી સીધી નથી હોતી.
મોટા પ્રોજેક્ટ્સ કેમ મરી જાય છે? કારણ કે લોકો યોજનાઓને પથ્થરની લકીર માની લે છે. છ મહિના પછી જે પ્રોડક્ટ બહાર આવવાની હોય, તેનો રોડમેપ પહેલા દિવસે જ ફાઇનલ કરી દેવાય છે. પછી બજાર બદલાય કે ગ્રાહક ફરી જાય, પ્લાન બદલાતો નથી.
બે અજાણી વ્યક્તિઓ રસ્તા પર સામસામે આવે ત્યારે તેમની આંખો શું કરે છે? નજર મળે છે, તરત હટી જાય છે. ફરી મળે છે, ફરી જમીન તરફ ઢળી જાય છે. આ મૌન સંઘર્ષ છે. આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો.
કંપનીમાં જ્યારે સોનાનો સૂરજ ઊગતો હોય ત્યારે ટોચની ખુરશી પર પુરુષો જ બિરાજમાન હોય છે. પણ જ્યારે જહાજ ડૂબવા લાગે, ચારેબાજુ કટોકટી સર્જાય અને નિષ્ફળતા લગભગ નક્કી હોય, ત્યારે અચાનક સંચાલકોને કોઈ સ્ત્રી નેતા યાદ આવે છે.
મગજ એક સાથે દસ ઘોડા દોડાવી શકતું નથી. જ્યારે તમે એક ચોક્કસ લક્ષ્ય પકડવા માટે પૂરી તાકાત લગાવો છો, ત્યારે મન આપોઆપ બાકીના તમામ ધ્યેયો પર પડદો પાડી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ગોલ ઇનહિબિશન કહે છે.
મંજિલ જેટલી નજીક દેખાય, માણસના પગ એટલા જ ઝડપથી ઊપડે છે. શરૂઆતમાં ઉત્સાહ ઠંડો હોય છે. વચગાળામાં થાક ઘેરી વળે છે. પણ જેવી અંતરે પડેલી રેખા નજરે ચડે, કે તરત શરીરમાં અજાણ્યો કરંટ દોડે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને ગોલ-ગ્રેડિયન્ટ ઇફેક્ટ કહેવાય છે.
સમાજ આખો દિવસ તમારી પાસેથી શ્રેષ્ઠ દેખાવની અપેક્ષા રાખે છે. સવારે વહેલા ઊઠો, કસરત કરો, સરસ કપડાં પહેરો અને પ્રોડક્ટિવ બનો. આ દંભી પરફેક્શનિઝમ સામેનો ખુલ્લો બળવો એટલે 'ગોબ્લિન મોડ'.
જ્યાં સુધી વિજ્ઞાન કોઈ સવાલનો જવાબ ન આપી શકે, ત્યાં સુધી એ ખાલી જગ્યામાં ભગવાનને બેસાડી દેવા. આ એક જૂની માનસિક છટકબારી છે. વીજળી કેમ પડે છે? ખબર નથી, એટલે ઈન્દ્રદેવ કોપાયમાન થયા. વરસાદ કેમ નથી આવતો? પાપ વધી ગયા છે.
તમે જેવા છો તેવા ક્યારેય દુનિયા સામે આવતા નથી. આપણે બધા કલાકારો છીએ અને આખી જિંદગી એક ચાલતો નાટકનો મંચ છે. સમાજશાસ્ત્રી ઇર્વિંગ ગોફમેને ૧૯૫૬માં પોતાના પુસ્તક 'ધ પ્રેઝન્ટેશન ઓફ સેલ્ફ ઇન એવરીડે લાઇફ'માં આ વિચાર મૂક્યો હતો.
વાળમાં પહેલી સફેદ લટ દેખાય એટલે માણસ ગભરાય છે. એ કાળી મેંદી, ડાઈ કે કલરની બોટલ શોધવા દોડે છે. સમાજે આપણને શીખવ્યું છે કે વૃદ્ધ થવું એ ગુનો છે અને ઉંમર છુપાવવી એ ફરજ છે. 'ગોઇંગ ગ્રે' એટલે આ જૂઠાણાને લાત મારવી.
ગણિતમાં સીધી રેખા એટલે પ્રમાણસર હિસાબ. તમે બે રૂપિયા નાખો તો બે રૂપિયાનું વળતર મળે, ચાર નાખો તો ચારનું મળે. જીવન આવું સીધું નથી હોતું. જ્યારે પરિણામ ઇનપુટના પ્રમાણમાં રહેવાને બદલે અચાનક હદ વટાવી જાય, ત્યારે સિસ્ટમ નોન-લીનિયર બની જાય છે.
કોઈ સમસ્યાને વાતાનુકૂલિત ચેમ્બરમાં બેસીને ઉકેલી શકાતી નથી. 'ગ્રાઉન્ડ ઝીરો' મૂળ લશ્કરી ભાષાનો શબ્દ છે. જ્યાં બોમ્બ ફૂટ્યો હોય કે જ્યાં સૌથી મોટો વિનાશ થયો હોય, તે કેન્દ્રબિંદુ.
વિશાળ સાગરમાં ઘૂમતી વ્હેલ માછલીને નાના કાચના ટાંકામાં પૂરીને તમાશો બનાવવો એટલે સી-વર્લ્ડ. આ વિચાર કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં જન્મ્યો નથી. રોજિંદા અંગ્રેજી વ્યવહાર અને લેખનમાં આ શબ્દપ્રયોગ એક રૂપક તરીકે વપરાય છે.
તૂટેલી વસ્તુને આપણે સામાન્ય રીતે કચરાપેટીમાં ફેંકી દઈએ છીએ. જાપાનીઓ આવું નથી કરતા. માટીનો મોંઘો વાટકો તૂટી જાય ત્યારે તેઓ તેને સોનાના વરખવાળા ગુંદરથી ફરી જોડે છે.
રોઆલ્ડ ડાલની જૂની વાર્તામાં પાંચ બાળકોને ચોકલેટમાંથી સોનેરી ટિકિટ મળે છે અને તેમનું નસીબ પલટાઈ જાય છે. ત્યાંથી આ વિચાર આવ્યો: 'ગોલ્ડન ટિકિટ'.
બધું જ બરાબર ચાલતું હોય ત્યારે સૌથી મોટો ભય છુપાયેલો હોય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં 'ગોલ્ડીલોક્સ' સ્થિતિ એટલે એવી આબોહવા જ્યાં મોંઘવારી બહુ વધારે નથી અને મંદી પણ નથી. વિકાસદર પણ એકદમ માપસર છે. બધું શાંત, સ્થિર અને આરામદાયક. કોઈ જોખમ નજરે ચડતું નથી.
કોઈ માણસને વારંવાર કહો કે તે નકામો છે, અને તે સાચે જ નકામો સાબિત થઈ જશે. આ કોઈ જાદુ નથી, મનોવિજ્ઞાન છે. ગોલેમ અસર એટલે ઉપરી અધિકારી કે શિક્ષકની નકારાત્મક અપેક્ષાઓનું ઝેર.
મૃત્યુ અચાનક નથી આવતું, તે નિયમિત ગણિત પ્રમાણે ગતિ પકડે છે. ઓગણીસમી સદીમાં બ્રિટિશ ગણિતશાસ્ત્રી બેન્જામિન ગોમ્પર્ટ્ઝે એક ચોંકાવનારો નિયમ શોધ્યો હતો. પુખ્ત વય પછી માણસના મરવાનું જોખમ દર સાત કે આઠ વર્ષે બમણું થઈ જાય છે.
આપણા સમાજમાં પિતા એટલે માત્ર ઘરમાં પૈસા લાવતું એન્જિન. સવારે નીકળે, રાત્રે થાકીને પાછો આવે, ખાટલે બેસીને છાપું વાંચે કે હુકમ છોડે. સંતાન સાચવવાનું કામ માના ખાતામાં જમા હોય. સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન આ જૂની માન્યતાને ઊંધી વાળી દે છે.
માણસ પોતાની ઈચ્છાશક્તિથી નહીં, પોતાની આસપાસની ભૂગોળથી ઘડાય છે. આ નિયમ સીધો છે. જો તમારી આસપાસ અસ્તવ્યસ્ત, દિશાહીન અને નબળા લોકોનો જમાવડો હશે, તો તમારી શ્રેષ્ઠ મહેનત પણ કાદવમાં ખૂંપી જશે.
માણસ અંદરથી કેવો છે? આ સવાલ પૂછો એટલે મોટા ભાગના લોકો એક જ જવાબ આપશે: ઊંડાણમાં તો એ સારો જ છે. કોઈ ખરાબ કામ કરે તો સમાજ કહેશે કે એ સંજોગોનો ભોગ બન્યો, સાચો માણસ આવો નથી.
સંપૂર્ણ બનવાની ઘેલછા એક માનસિક બીમારી છે. ખાસ કરીને જ્યારે તે વાલીપણામાં ઘૂસે છે. બાળકના જન્મ સાથે જ આજના મા-બાપ પ્રોજેક્ટ મેનેજર બની જાય છે. તેને ક્યારેય કોઈ તકલીફ ન પડવી જોઈએ, તેનું એક પણ આંસુ ન પડવું જોઈએ, તેને શ્રેષ્ઠ જ મળવું જોઈએ.
માણસ શાંત છે કે ક્રૂર? જવાબ બંને છે. આપણે રોજિંદા જીવનમાં ગમે તે અજાણ્યા માણસની બાજુમાં બસમાં બેસી શકીએ છીએ, ઝઘડો કર્યા વગર કતારમાં ઊભા રહી શકીએ છીએ. ચિમ્પાન્ઝી આવું ક્યારેય ન કરી શકે; બે અજાણ્યા નર ભેગા થાય એટલે લોહીની નદીઓ વહે.
તમે કોઈ નવો વિચાર રજૂ કરો છો. પાવરપોઈન્ટ સ્લાઇડ્સ સરસ છે. આંકડા પાકા છે. દલીલો વજનદાર છે. છતાં સામે બેઠેલા માણસના ચહેરા પર કોઈ ચમક નથી આવતી. બધું સાચું હોવા છતાં કશું સ્પર્શતું નથી.
જટિલ સમસ્યાઓના બે પ્રકાર હોય છે. એક, જેને ધીરજથી દોરો પકડીને ઉકેલવી પડે. બીજી, જે ગૂંચવાઈને એટલી કડક થઈ ગઈ હોય કે તેને ખોલવાના તમામ પરંપરાગત રસ્તાઓ નિષ્ફળ જાય. આ બીજી સ્થિતિમાં નિયમો બાજુ પર મૂકીને સીધો ઘા કરવાનો અભિગમ એટલે ગોર્ડિયન પદ્ધતિ.
માણસ વિચારવાનું બંધ કરે ત્યારે વાતો ચાવવાનું શરૂ કરે છે. કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ ગેરહાજર હોય ત્યારે તેના ચારિત્ર્ય કે નબળાઈઓની ચર્ચા કરવી એ માનવજાતનો સૌથી પ્રાચીન નશો છે.
કોઈપણ સંબંધ લાંબો ચાલશે કે તૂટી પડશે, તે જાણવા માટે જ્યોતિષની જરૂર નથી. એક સાદો હિસાબ પૂરતો છે. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક જોન ગોટમેને દાયકાઓ સુધી હજારો દંપતીઓનો અભ્યાસ કર્યો. એમણે જોયું કે ટકાઉ સંબંધોમાં એક ખાસ સમીકરણ કામ કરે છે.
દુનિયાની દરેક ગૂંચવણ એક જ નિયમથી ઉકેલી શકાય એવી માન્યતાને સમાજશાસ્ત્રમાં ‘ગ્રાન્ડ થિયરી’ કહે છે. આ એક એવો ભવ્ય, આકાશી વિચાર છે જે કાગળ પર અત્યંત સુંદર લાગે છે, પણ જમીન સાથે એનો કોઈ સંબંધ હોતો નથી.
કોઈ એક તદ્દન નિર્દોષ લાગતી ચીજ બીજી ઉપયોગી સિસ્ટમમાં ભળીને આખો ખેલ બગાડી નાખે, તેને ફાર્માકોલોજીની ભાષામાં ગ્રેપફ્રૂટ સમસ્યા કહે છે. આ કોઈ રૂપક નથી, વાસ્તવિક તબીબી હકીકત છે.
ટેકનોલોજી અને સત્તાનો એક નિર્દય સ્વભાવ છે. જો કોઈ વસ્તુ કરવી ટેકનિકલી શક્ય હોય, તો મોડે કે વહેલે કોઈક તો તે કરી જ નાખશે. કોઈ નૈતિક દલીલ કે કાગળ પરના નિયમો તેને કાયમ માટે રોકી શકતા નથી. આ વિચાર બ્રિટિશ ફિલસૂફ એ. સી. ગ્રેઇલિંગે રજૂ કર્યો હતો.
આ કોઈ સામાન્ય આળસ નથી. શરીર સાજુંનરવું હોય, છતાં મગજ સતત ભરેલું લાગે. ઊંઘ પૂરી થાય પણ તાજગી ન મળે. આજના જમાનામાં વ્યક્તિગત થાક હવે સામાજિક રોગચાળો બની ગયો છે.
ઝાડ પર નીચે લટકતાં ફળો તોડી લેવાં સહેલાં હોય છે. કોઈ પણ મહેનત વગર હાથ લંબાવો એટલે કેરી હાથમાં આવી જાય. પણ એકવાર નીચેની બધી ડાળીઓ ખાલી થઈ જાય પછી શું? પછી ઉપર ચઢવું પડે, જોખમ લેવું પડે અથવા ભૂખ્યા રહેવું પડે.
ઝાડની નીચી ડાળીઓ પર લટકતાં તમામ સરળ ફળો તમે તોડી લીધાં. હવે શું? ઊંચે ચડવાની મહેનત કરવી પડે અથવા નવી સીડી બનાવવી પડે. પણ માણસ જૂના નફાની આદત છોડી શકતો નથી.
તમે કોઈ વસ્તુ તેની અસલ કિંમત કરતાં દસ ગણા ભાવે ખરીદો છો, કારણ કે તમને ખાતરી છે કે ભવિષ્યમાં તમારા કરતાં પણ મોટો કોઈ અક્કલમઠ્ઠો મળશે જે તેને વીસ ગણા ભાવે ખરીદી લેશે. આ ગણતરીનું નામ છે ગ્રેટર ફૂલ થિયરી.
કોઈ પણ નિર્ણય સાચો છે કે ખોટો તે નક્કી કરવાની એક સીધી માપપટ્ટી છે. જે કામથી સૌથી વધુ લોકોનું મહત્તમ ભલું થાય તે જ નૈતિક રીતે ઉત્તમ. આ વિચારને તત્વજ્ઞાનમાં ઉપયોગિતાવાદ કહે છે. નિયમ સાદો છે: સુખ વધારો અને પીડા ઘટાડો.
ઈરાદો નેક હોય એટલે પરિણામ સારું જ આવે એવો કોઈ નિયમ કુદરતે બનાવ્યો નથી. કોર્પોરેટ જગતમાં એક નવો રોગ ફેલાયો છે: ગ્રીન-બોચિંગ. કંપની પર્યાવરણ બચાવવા નીકળે છે. પીઆર ટીમ ઉત્સાહમાં આવીને જાહેરાતો છાપે છે.
તિજોરીમાં એટલું રોકડ અનામત હોવું જોઈએ કે આવતીકાલે આકાશ તૂટી પડે તોય બાર મહિના સુધી કોઈના પગ પકડવા ન પડે. આર્થિક જગતમાં આને ગ્રીનસ્પાન નિયમ કહે છે.