મહાન સ્થિરતાની જાળ

ઝાડની નીચી ડાળીઓ પર લટકતાં તમામ સરળ ફળો તમે તોડી લીધાં. હવે શું? ઊંચે ચડવાની મહેનત કરવી પડે અથવા નવી સીડી બનાવવી પડે. પણ માણસ જૂના નફાની આદત છોડી શકતો નથી. 'ગ્રેટ સ્ટેગ્નેશન ટ્રેપ' એટલે એવી વ્યવસ્થા, જ્યાં સહેલી સફળતાઓ પૂરી થઈ ગયા પછી સમગ્ર તંત્ર સાચા સંશોધન કે મૂળભૂત પરિવર્તનમાં રોકાણ કરવાને બદલે જૂની, થાકેલી રીતોને જ વધુ ખંખેરીને નફો કમાવાનો દેખાવ ચાલુ રાખે છે. આ માત્ર આળસ નથી, આત્મસંતોષની જાળ છે.

અર્થશાસ્ત્રી ટાઇલર કોવેને અમેરિકાના સંદર્ભમાં સમજાવેલું કે સહેલી જમીન, મફત ટેકનોલોજી અને પ્રાથમિક શિક્ષણના ફળ ખવાઈ ગયા પછી ઉત્પાદકતા થંભી ગઈ છે. આ સ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવા માટે જંગી જોખમ અને નવી કલ્પનાશક્તિ જોઈએ. પરંતુ સંસ્થાઓ અને નેતાઓ એ જોખમ લેતા નથી. તેઓ કાગળ પર પ્રગતિ બતાવવા માટે નાણાકીય જાદુગરી કે સુપરફિસિયલ બદલાવો કર્યા કરે છે. પાયાનું કામ બંધ થઈ જાય છે.

આ જાળ આપણી આસપાસ ચારેબાજુ પથરાયેલી છે. અમદાવાદ કે સુરતના રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટને જુઓ. બિલ્ડરોએ શરૂઆતમાં ખુલ્લી જમીનો પર ઝડપી ટાઉનશીપો ઊભી કરીને અધધ નફો કમાઈ લીધો. એ સહેલો તબક્કો પતી ગયો. હવે ડ્રેનેજ, ગુણવત્તાયુક્ત બાંધકામ કે ટકાઉ ડિઝાઇનનું સાચું એન્જિનિયરિંગ કરવું પડે. પણ તેઓ શું કરે છે? એ જ જૂના, ભેજવાળા ફ્લેટની બહાર એક ચમકતો ઝૂલો, ફેન્સી નામ અને બ્રોશરમાં આર્ટિફિશિયલ ગાર્ડન બતાવીને ભાવ બમણા કરી દે છે. મૂળ સમસ્યા માળખાકીય સડાની છે, પણ ઉકેલ માત્ર લોબીના ઇન્ટિરિયરમાં શોધાય છે.

જ્યાં સુધી સસ્તું આશ્વાસન વેચી શકાય ત્યાં સુધી કોઈ ઊંડો કૂવો ખોદતું નથી. આ જાળ દરેક વેપારને અંદરથી પોકળ બનાવી દે છે. ખરી પ્રગતિ મોંઘી અને અગવડભરી હોય છે, માટે આપણે જૂના ચૂરણની નવી બ્રાન્ડિંગ કરીને ખુશ રહીએ છીએ.

જે સમાજ સાચી શોધ કરવાની હિંમત ગુમાવી બેસે છે, તે આખરે જૂના ડબ્બાઓને નવો રંગ લગાવીને ક્રાંતિ માની લે છે.