મંગળ રોવર અસ્તિત્વવાદ

મંગળ ગ્રહ પર ધૂળ ઉડે છે. ત્યાં કોઈ વૃક્ષ નથી, કોઈ પ્રેક્ષક નથી, કોઈ તાળી પાડનાર નથી. નાસાનું ક્યુરિયોસિટી રોવર ત્યાં એકલું ફરે છે. એ ખડકો ખોદે છે, સેમ્પલ ચકાસે છે અને ફોટા પાડે છે. બ્રહ્માંડ એકદમ શાંત અને ઉદાસીન છે. રોવરને કોઈ મોક્ષ નથી જોઈતો, ન તો કોઈ શાબાશી. આ વિચારને 'માર્સ ક્યુરિયોસિટી રોવર થિયરી ઓફ એક્ઝિસ્ટન્સ' કહેવામાં આવે છે. આ શબ્દ કોઈ ક્લાસિક પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો, આધુનિક વિચારકો અને નિબંધકારોએ ઘડેલો શબ્દ છે. આ વિચાર બતાવે છે કે જ્યારે આખી દુનિયા તમને ભૂલી જાય, ત્યારે પણ તમારું નિયુક્ત કાર્ય શાંતિથી કરતા રહેવું એ જ સાચું અસ્તિત્વ છે.

આપણે બધા સતત પ્રતિસાદના ભૂખ્યા છીએ. લાઈક્સ, પ્રશંસા અને બીજા લોકોનું ધ્યાન આપણને જીવતા રાખે છે. જો કોઈ જોનાર ન હોય, તો આપણું કામ અટકી જાય છે. આ આપણી સૌથી મોટી નબળાઈ છે. જ્યારે તમે માત્ર પ્રશંસા માટે કામ કરો છો, ત્યારે તમારું નિયંત્રણ બીજાના હાથમાં હોય છે. ક્યુરિયોસિટી રોવર આપણને શીખવે છે કે હેતુ બહારથી નથી આવતો, ભીતરથી આવે છે. નિર્જનતામાં પણ કર્તવ્ય ચાલુ રાખવું એ પાગલપન નથી, પણ સર્વોચ્ચ શિસ્ત છે.

ધારો કે કોઈ જૂના શહેરના મહાદેવ મંદિરના ટ્રસ્ટની નવરાત્રિ મહોત્સવની કમિટી છે. નવ રાત સુધી સ્ટેજ પર નેતાઓ, દાતાઓ અને ગાયકોના ફોટા પડે છે. ચારેબાજુ ઝગમગાટ છે. પણ દસમા દિવસે સવારે સાડા ચાર વાગ્યે ગ્રાઉન્ડ કચરાથી ભરેલું છે. બધા સુઈ ગયા છે. ત્યારે સિત્તેર વર્ષના હસમુખકાકા એકલા કચરો સાફ કરે છે. ફાટેલા પંડાલના વાંસ ગણે છે. તેમને કોઈ માળા પહેરાવવાનું નથી. આવતા વર્ષે પણ કોઈ એમનું નામ યાદ રાખવાનું નથી. છતાં એ રોજ સવારે એમનું કામ પૂરું કરે છે. હસમુખકાકા એ ઉત્સવના મેદાન પર ચાલતું ક્યુરિયોસિટી રોવર છે.

આપણી સંસ્કૃતિમાં કર્તવ્યની મોટી મોટી વાતો પુસ્તકોમાં લખાયેલી છે. વ્યવહારમાં આપણે બધા એક તાળીના બદલામાં દસ કામ કરીએ છીએ. જ્યારે તમે અપેક્ષા વગર, અનંત શૂન્યાવકાશ વચ્ચે પણ તમારો રોલ ભજવવાનું શીખી જાઓ છો, ત્યારે કોઈની ઉપેક્ષા તમને તોડી શકતી નથી. રોવર કોઈ ઈનામ માટે પથ્થર નથી ખોદતું, એનું હોવું જ એ પથ્થર ખોદવામાં છે.

જે માણસને તાળીઓની જરૂર નથી રહેતી, એ નિર્જન ગ્રહ પર પણ પોતાનું સામ્રાજ્ય ઊભું કરી લે છે.