કામનો ઢોંગ

કશું કર્યા વગર સતત વ્યસ્ત દેખાવું એ એક કળા છે. આજના કોર્પોરેટ જગતમાં આ કળાને એક નામ મળ્યું છે. મૂળ શબ્દ કાલ્પનિક પાત્રોના રોલ-પ્લેમાંથી આવ્યો છે, જ્યાં લોકો માત્ર સૈનિક કે રાજા હોવાનો વેશ ભજવે છે. નોકરીમાં પણ ઘણા લોકો આ જ કરે છે. તેઓ કામ નથી કરતા, કામ કરવાનો ઉત્કૃષ્ટ અભિનય કરે છે. લેપટોપ સામે ગંભીર ચહેરો રાખીને બેસવું, કીબોર્ડ પર જોરજોરથી આંગળીઓ પછાડવી અને જાણે આખી દુનિયાનો બોજ પોતાના ખભા પર હોય તેવા હાવભાવ રાખવા. આ ઉત્પાદકતા નથી, કેવળ નાટક છે.

આ વિચાર અમેરિકન પત્રકાર અને લેખિકા એન હેલેન પીટરસને વર્ષ ૨૦૧૯માં પોતાના એક લેખમાં ચર્ચામાં મૂક્યો હતો. તેમનું નિરીક્ષણ સચોટ હતું. આધુનિક ઓફિસોમાં સાચા પરિણામ કરતાં પ્રયત્નનો દેખાવ વધુ વજનદાર ગણાય છે. જે માણસ ચુપચાપ બે કલાકમાં પોતાનું કામ પતાવી દે છે તે શંકાસ્પદ લાગે છે. જે સાંજ સુધી નકામા ઈમેલના જવાબો વાળ્યા કરે અને આખો દિવસ મીટિંગોમાં આંટા ફેરે તે મહેનતુ ગણાય છે. આખી સિસ્ટમ સાચા પરિણામને બદલે માત્ર કામની નકલને પુરસ્કૃત કરે છે.

આ ઢોંગ વ્યક્તિગત સ્તરે પણ થકવી નાખે છે. કામ કરવા કરતાં કામનો ડોળ કરવામાં માણસની વધુ ઊર્જા વપરાઈ જાય છે. આખો દિવસ માથે ચિંતાનો મુગટ પહેરી રાખવો સહેલો નથી. આ એક પ્રકારની આધુનિક ગુલામી છે, જ્યાં કર્મચારી પોતાના ઉપરીને ખુશ રાખવા માટે વ્યસ્તતાનો મુખવટો કાયમ પહેરી રાખે છે. પરિણામે અસલ સર્જનાત્મકતા ખતમ થઈ જાય છે. સંસ્થાઓમાં એવા લોકોની ફોજ ઊભી થાય છે જેઓ દિવસના આઠ કલાક માત્ર વ્યસ્ત હોવાનો તાલમેલ બેસાડવામાં જ વેડફી નાખે છે.

આ રોગ માત્ર બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓમાં જ છે એવું નથી. આપણા ધાર્મિક ઉત્સવો અને ગણેશોત્સવ કે નવરાત્રિના આયોજનો જુઓ. સોસાયટીમાં મંડપ બંધાતો હોય ત્યારે એક ભાઈ હાથમાં ફોન પકડીને આમથી તેમ સતત આંટા મારતા દેખાશે. મોટેમોટેથી સૂચનાઓ આપશે, ગળામાં ઓળખપત્ર લટકાવીને બીજા કાર્યકરોને ધમકાવશે અને ચહેરા પર એવી કટોકટી ધારણ કરશે જાણે પંડાલ તેમના વગર પડી જશે. પૂજાના પાટલા ગોઠવવાનું કે સાદડી પાથરવાનું સાચું શ્રમકાર્ય બીજા શાંત યુવાનો કરતા હશે. પણ છેલ્લે માઈક પર આભારવિધિ થશે ત્યારે પેલા ફોનવાળા ભાઈનું નામ સૌથી મોખરે બોલાશે.

જે માણસ ખરેખર ઘડો ઘડે છે તેના હાથમાં માટી હોય છે, જે માત્ર ઘડાની ચર્ચા કરે છે તેના હાથમાં માઈક હોય છે.