પ્રેરિત માંગ

તમે રસ્તો પહોળો કરો છો જેથી ટ્રાફિક ઘટે. પરિણામ શું આવે છે? ટ્રાફિક બમણો થઈ જાય છે. આ જાદુ નથી, આ અર્થશાસ્ત્ર અને નગરનિયોજનનો નિર્દય નિયમ છે જેને પ્રેરિત માંગ કહે છે. પુરવઠો વધારવાથી માંગ આપોઆપ પેદા થાય છે. જ્યારે કોઈ સુવિધા સસ્તી, સરળ કે વધુ ઉપલબ્ધ બને છે, ત્યારે જે લોકો પહેલાં તેનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળતા હતા તેઓ પણ લાઈનમાં ઊભા રહી જાય છે. સમસ્યાનું સમાધાન જ નવી સમસ્યા બની જાય છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રમાં દાયકાઓથી જાણીતો છે. અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી એન્થોની ડાઉન્સે ૧૯૬૨માં હાઈવે ટ્રાફિક પર લખતાં નોંધ્યું હતું કે નવા રસ્તા બનતાં જ છૂપી માંગ સપાટી પર આવી જાય છે. લોકો માને છે કે ક્ષમતા વધારવી એ કાયમી ઈલાજ છે. વાસ્તવમાં તે માત્ર એક આમંત્રણ છે. મફત કે સરળ જગ્યા જોઈને ભીડ તૂટી પડે છે.

આ નિયમ માત્ર ડામરના રસ્તાઓ પૂરતો સીમિત નથી. આપણી માનસિકતા દરેક ક્ષેત્રમાં આ જ ભૂલ કરે છે. ઘરમાં મોટો કબાટ લાવો એટલે વધારાનો સામાન આપોઆપ આવી જશે. ફોનમાં વધુ મેમરી લો એટલે નકામા ફોટા વધી જશે. પુરવઠો ક્યારેય તંગીને ખતમ કરતો નથી, તે માત્ર વધુ વપરાશને જન્મ આપે છે. જ્યાં સુધી મૂળ વપરાશની કિંમત કે શિસ્ત નક્કી ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈ પણ વિસ્તરણ નિષ્ફળ જશે.

અમદાવાદ કે સુરતના નવા વિસ્તારોમાં બનતી સોસાયટીઓ જુઓ. બિલ્ડરે વિચાર્યું કે બેઝમેન્ટમાં પાર્કિંગની મોટી જગ્યા આપીએ જેથી બ્લોક આગળ શાંતિ રહે. પરિણામ શું આવ્યું? દરેક ફ્લેટવાળાએ ઘરમાં એકને બદલે બે કે ત્રણ ગાડીઓ વસાવી લીધી. મહેમાનોની ગાડીઓ પણ ત્યાં જ ખડકાવા લાગી. બે વર્ષમાં એ જ વિશાળ પાર્કિંગ ગૂંગળાઈ ગયું. સોસાયટીની મીટિંગોમાં ફરી એ જ બબાલ શરૂ થઈ ગઈ કે ગાડીઓ ક્યાં મૂકવી.

ભૂખ ઘટાડવા માટે થાળી મોટી કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. તમે જેટલી જગ્યા આપશો, લોભ એટલો જ ફેલાશે.