દ્વિભાજનનો જિદ્દી રોગ

દુનિયા કાળી અથવા ધોળી નથી હોતી. વચ્ચે રાખોડી રંગની હજારો છાંટ હોય છે. છતાં આપણું મગજ દરેક બાબતને બે છેડામાં વહેંચી નાખવા ઉતાવળું બને છે. કાં તો આ, કાં તો પેલું. ત્રીજો કોઈ રસ્તો જ નથી તેવું માની લેવાની આ માનસિક બીમારી છે. જટિલ સત્યને પરાણે બે સામસામે છેડાના ખોખામાં પૂરી દેવાની આ વૃત્તિને જ્ઞાનમીમાંસામાં બાયનરી પક્ષપાત કહે છે.

કેનેડિયન પ્રોફેસર ગાડ સાદે પોતાના ૨૦૨૦ના પુસ્તક ધ પેરાસિટિક માઇન્ડમાં આ ખ્યાલ વિગતે મૂક્યો. એમણે જોયું કે વિદ્વાનો અને વિશ્લેષકો પણ આ જાળમાં ફસાય છે. કુદરત કે ઉછેર? બુદ્ધિ કે લાગણી? વિજ્ઞાન કે કળા? વાસ્તવિકતામાં આ બંને બાબતો હંમેશાં એકબીજા સાથે વણાયેલી હોય છે. પણ મગજને સરળતા ગમે છે. ગૂંચવણ ઉકેલવા કરતાં લેબલ ચોંટાડી દેવું બહુ સહેલું પડે છે.

આ આદત વિચારવાની ક્ષમતાને લકવો મારી દે છે. રાજકારણ હોય કે અંગત સંબંધો, આપણે માણસોને સીધા દેવદૂત અથવા દાનવ બનાવી દઈએ છીએ. સચ્ચાઈ હંમેશાં વચ્ચેના પટ્ટામાં શ્વાસ લેતી હોય છે, પણ દ્વિભાજનની આ ઘેલછા વચ્ચેની જમીન જ ગળી જાય છે. પરિણામે ખોટા વાદવિવાદો ઊભા થાય છે અને સાચો ઉકેલ ક્યારેય હાથ લાગતો નથી.

ગુજરાતમાં બોર્ડની પરીક્ષા કે કોટાના કોચિંગ ક્લાસનું ચક્કર જુઓ. વાલીઓ અને શિક્ષકો છોકરાઓને તરત બે ભાગમાં વહેંચી દેશે: સાયન્સવાળો કે આર્ટ્સવાળો, મહેનતુ કે ઠોઠ, ગોખણપટ્ટીવાળો કે તેજસ્વી. કાં તો છોકરો એન્જિનિયર બને, કાં તો એનું ભવિષ્ય પૂરું. કોઈને એ દેખાતું નથી કે એક છોકરો ગણિતમાં નબળો હોવા છતાં અદ્ભુત તાર્કિક ડિઝાઇનર બની શકે છે. આપણું શિક્ષણતંત્ર આ ખોટી અસમંજસ પર જ નભે છે.

જે માણસ દરેક સવાલનો જવાબ ફક્ત ‘હા’ કે ‘ના’માં શોધે છે, એ સવાલને નહીં પણ પોતાની બુદ્ધિને ટૂંકાવી રહ્યો છે.