કાલ્પનિક પસ્તાવો ઘટાડવાની રીત

તમે એક નિર્ણય લીધો. પરિણામ ખરાબ આવ્યું. હવે મગજમાં એક જ સવાલ ઘૂમરાય છે: જો મેં બીજો રસ્તો પસંદ કર્યો હોત તો? આ સવાલ માણસને કોરી ખાય છે. ગેમ થિયરી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની ભાષામાં આને 'કાઉન્ટરફેક્ચ્યુઅલ રિગ્રેટ' કહે છે. એટલે કે જે બન્યું નથી, તે બન્યું હોત તો કેટલો અફસોસ થાત તેની ગણતરી. કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાની માર્ટિન ઝિન્કેવિચ અને તેમની ટીમે ૨૦૦૭માં પોકર જેવી અપૂર્ણ માહિતીવાળી રમતો જીતવા આ અલ્ગોરિધમ બનાવ્યો હતો. સિદ્ધાંત સાદો છે: ભૂતકાળના દરેક વળાંક પર લીધેલા ખોટા નિર્ણયોનો પસ્તાવો માપો અને ભવિષ્યમાં એ પસ્તાવો શૂન્ય તરફ જાય તેવી વ્યૂહરચના ગોઠવો.

આ કોઈ નબળા દિલના માણસનો શોક નથી, ગણિત છે. તમે જ્યારે કોઈ ચાલ ચલો છો, ત્યારે સાથે ન ચાલેલી બાકીની ચાલનું સંભવિત પરિણામ પણ તોળવાનું હોય છે. જો જૂની ભૂલમાંથી કશું ન શીખો તો તમે વારંવાર લૂંટાશો. જે વિકલ્પ ન પસંદ કર્યો તેનું નુકસાન સતત માપતા રહેવું પડે. આ પદ્ધતિ લાગણીઓને બાજુ પર મૂકીને ઠંડા કલેજે પોતાની જૂની ભૂલોનું ઓડિટ કરવાની ટેવ પાડે છે. જે માણસ પોતાના કાલ્પનિક પસ્તાવાને માપી શકે છે, તે આવતીકાલની વાસ્તવિક રમતમાં અજેય બને છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ સિદ્ધાંતનો સૌથી મોટો જીવતો અખાડો છે. સચિવાલયમાં બેઠેલા એક સિનિયર ડેપ્યુટી સેક્રેટરી સાહેબને જુઓ. ટેબલ પર એક સંવેદનશીલ ફાઇલ આવી છે. સહી કરે તો પાછળથી તપાસ પંચ કે વિજિલન્સ બેસી શકે. સહી ન કરે તો પ્રોજેક્ટ અટકે. બાબુ પોતાના મનમાં ઝડપી ગણતરી માંડે છે: 'જો હું નિર્ણય લઉં અને કૌભાંડ બને તો મને જેલ કે સસ્પેન્શનનો પસ્તાવો થશે. જો હું ફાઇલ પેન્ડિંગ રાખું તો બહુ બહુ તો ઉપરી સાહેબની બે બોલી સાંભળવી પડશે.' બાબુ હંમેશાં એવો રસ્તો પસંદ કરે છે જેમાં પોતાનો વ્યક્તિગત પસ્તાવો લઘુત્તમ થાય. ફાઇલને કાયમ માટે બીજા ડિપાર્ટમેન્ટમાં અભિપ્રાય માટે ધકેલી દેવાય છે. સિસ્ટમ મરી જાય, પણ બાબુનો પસ્તાવો ઝીરો રહે છે.

જિંદગી પત્તાની રમત જેવી છે. સામેવાળાના પત્તા દેખાતા નથી. તમે દર વખતે જીતી શકતા નથી, પણ દર વખતે પોતાની હારનું વિશ્લેષણ ચોક્કસ કરી શકો છો. જે લોકો એમ કહે છે કે મને જિંદગીમાં કોઈ વાતનો અફસોસ નથી, તેઓ કાં તો સંત છે અથવા મૂરખ. પસ્તાવો જો વ્યવસ્થિત ગણાય તો એ જ્ઞાન બને છે, અને જો છાતી કૂટવામાં વપરાય તો ડિપ્રેશન.

નિર્ણય લેવાની હિંમત એમાં નથી કે તમે ભૂલ ન કરો, સાચી આવડત એ છે કે ન લીધેલા નિર્ણયોનો ડંખ ભવિષ્યને ધારદાર બનાવે.