સંદર્ભનું પતન

વાસ્તવિક જિંદગીમાં તમે એક વ્યક્તિ નથી હોતા. ઓફિસમાં તમે ગંભીર કર્મચારી છો, મિત્રો સાથે બેઠા હોવ ત્યારે બેફામ મજાક કરો છો અને વડીલો સામે હાથ જોડીને ઊભા રહો છો. આ દંભ નથી, સામાજિક વિવેક છે. આપણી પાસે અલગ-અલગ દુનિયા માટે અલગ-અલગ મુખોટાં હોય છે. જ્યારે આ બધી દુનિયા એક જ પ્લેટફોર્મ પર ભેગી થઈ જાય અને તમારા બધા શ્રોતાઓ એક જ ઓરડામાં પુરાઈ જાય, ત્યારે સંદર્ભનું પતન થાય છે.

આ વિચાર સોશિયલ મીડિયાના સમાજશાસ્ત્રમાંથી આવ્યો છે. સંશોધક ડાના બોયડ અને એલિસ માર્વિકે ઈન્ટરનેટ પરના વર્તનનો અભ્યાસ કરીને આ વાત સમજાવી હતી. પહેલાં સ્થળ નક્કી કરતું કે તમારે શું બોલવું. ડ્રોઇંગ રૂમ અલગ હતો અને કોલેજની કેન્ટીન અલગ હતી. ઈન્ટરનેટે દીવાલો તોડી નાખી. હવે તમે ટ્વિટર કે વોટ્સએપ પર એક વાક્ય લખો છો, ત્યારે તમારો બોસ, તમારી માતા, તમારી શાળાનો જૂનો શત્રુ અને અજાણ્યો કટ્ટરપંથી—બધા તેને એકસાથે વાંચે છે.

આ સ્થિતિ ભયાનક છે. જે વાત તમે તમારા ચાર ભરોસાપાત્ર દોસ્તોને હસાવવા માટે કહી હતી, તે અજાણ્યા લોકોની નજરે ગુનો બની જાય છે. શબ્દો એ જ રહે છે, પણ તેનો મૂળ સંદર્ભ ઊડી જાય છે. પરિણામે માણસ કાં તો સાવ ચૂપ થઈ જાય છે, અથવા તો એટલો બોરિંગ અને સલામત બની જાય છે કે તેના અવાજમાં કોઈ જીવ રહેતો નથી.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં બેસીને સરકારી પરીક્ષાની તૈયારી કરતો એક યુવાન વિચારો. તે રાત્રે હતાશામાં ટ્વિટર પર સિસ્ટમ સામે આક્રોશ ઠાલવે છે. તેનો ઈરાદો માત્ર પોતાના સાથી પરીક્ષાર્થીઓ સાથે મનની ભડાશ કાઢવાનો હતો. બીજે દિવસે સવારે એ જ પોસ્ટ તેના ગામના વડીલોના ફેમિલી વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં પહોંચી જાય છે. બાપ ફોન કરીને ખખડાવે છે: ‘ત્યાં ભણવા ગયો છે કે નેતાગીરી કરવા?’ સાથીઓ માટે જે સ્વાભાવિક હતાશા હતી, તે કુટુંબ માટે ઉદ્ધતાઈ બની ગઈ. સંદર્ભ ભૂંસાઈ ગયો અને અર્થ બદલાઈ ગયો.

જ્યાં આખી દુનિયા તમને એકસાથે સાંભળતી હોય, ત્યાં કાં તો માણસે મૌન થઈ જવું પડે અથવા નાટક કરવું પડે.