સંદર્ભ સિદ્ધાંત

શબ્દકોશ ખોલીને કોઈ શબ્દનો અર્થ ગોખી લેવાથી ભાષા સમજાતી નથી. જર્મન ગણિતશાસ્ત્રી અને તત્વચિંતક ગોટલોબ ફ્રેગેએ ૧૮૮૪માં એક પાયાનો નિયમ આપ્યો હતો: કોઈ પણ શબ્દનો સ્વતંત્ર અર્થ શોધવાનો નિરર્થક પ્રયાસ ક્યારેય ન કરવો. શબ્દનું સાચું વજન આખા વાક્યની અંદર, એના ચોક્કસ સંદર્ભમાં જ નક્કી થાય છે. આ વિચાર માત્ર વ્યાકરણનો નથી, વાસ્તવિક માનવવ્યવહારનો છે. અલગ પાડીને જોશો તો દરેક વાત ભ્રામક લાગશે.

આપણે આખો દિવસ શબ્દો પકડીને બેસી રહીએ છીએ. સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ એક વાક્ય કાપીને વિવાદ ઊભો કરવો એ આજના સમયનો સૌથી સસ્તો ધંધો છે. માણસ શું બોલ્યો એના કરતાં કયા સંજોગોમાં, કોની સામે અને કયા ઈરાદાથી બોલ્યો એ વાત અસલ સત્ય નક્કી કરે છે. સંદર્ભ કપાઈ જાય એટલે સંવાદ તૂટી જાય છે. અદાલતોથી લઈને ડાઇનિંગ ટેબલ સુધીના અડધા ઝઘડા આ એક ભૂલમાંથી જન્મે છે.

અમદાવાદના માણેકચોકના સોની બજારમાં બેઠેલા કાંતિભાઈ પેઢી પર મુનીમને કહે છે, ‘કાલે પેલા ભાઈ આવે એટલે હિસાબ પતાવી દેજો.’ હવે આ વાક્યનો અર્થ શું? જો બહારનો માણસ સાંભળે તો એને લાગે કે બાકી નાણાં ચૂકવીને ખાતું સરભર કરવાની વાત છે. પણ જો મુનીમ જૂનો હોય તો એ તરત સમજી જાય કે કાંતિભાઈનો ઈરાદો સંબંધ કાયમ માટે કાપી નાખવાનો છે. ‘પતાવી દેવું’ શબ્દ એક જ છે, પણ બોલનારનો ટોન, સામેવાળા સાથેનો જૂનો કડવો ભૂતકાળ અને દુકાનની આબરૂ એ ત્રણેય મળીને અસલ અર્થ રચે છે.

વેપાર હોય કે અંગત જિંદગી, બુદ્ધિશાળી માણસ ક્યારેય છૂટાછવાયા શબ્દો પાછળ દોડતો નથી. તે આખું ચોકઠું જુએ છે. કાગળ પર લખાયેલો કરાર એક હોય છે અને ટેબલ નીચે ચાલતી આંખોની ભાષા સાવ બીજી હોય છે. સંદર્ભ વગરનું સત્ય એ અર્ધસત્ય કરતાં પણ વધારે ખતરનાક જૂઠાણું છે.

શબ્દો માત્ર કાગળની ચબરખી જેવા છે; ખરી ચલણી નોટ તો પાછળ ઊભેલો સંદર્ભ છે.