અદ્ભુત અસ્તિત્વ રણનીતિ

જીવતા રહેવું એ માત્ર સાહસ નથી, ચોક્કસ ગણતરી છે. સંકટ આવે ત્યારે દરેક જીવ પોતાની રક્ષા માટે કોઈ અસાધારણ ઢાલ શોધે છે. વનસ્પતિ હોય, પ્રાણી હોય કે માણસનું મન—જ્યારે આખું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય છે, ત્યારે એક અનુકૂલન આપોઆપ જાગે છે. જેને અંગ્રેજીમાં વન્ડરફુલ સર્વાઇવલ સ્ટ્રેટેજી કહી શકાય. આ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવેલો નિયમ નથી. કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક કે વ્યવસાયિક ગુરુએ આનો સિક્કો માર્યો નથી. પણ જીવવિજ્ઞાન અને માનસશાસ્ત્રમાં આ વિચાર જૂનો છે. પોતાના મૂળ સ્વભાવને થોડા સમય માટે સંકેલી લઈને પ્રતિકૂળ સંજોગો સામે ટકી જવાની આ સહજ કળા છે.

આ રણનીતિની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે ભભકાદાર નથી હોતી. એમાં વિજયનો ઘમંડ નથી હોતો, માત્ર નુકસાન ટાળવાની તીવ્ર બુદ્ધિ હોય છે. સામાન્ય દિવસોમાં તમે આક્રમક હોઈ શકો, જોખમ ખેડી શકો. પણ જ્યારે ચારેય બાજુથી હુમલો થાય, ત્યારે સિંહ પણ ઝાડીમાં ભરાઈ બેસે છે. એ કાયરતા નથી, વ્યૂહરચના છે. મુશ્કેલ સમયમાં તમારી તાકાત કરતાં તમારા બચાવની ક્ષમતા વધુ કામ આવે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની અહંકારયુક્ત પ્રતિક્રિયા રોકી રાખે છે, તે જ વાવાઝોડું પસાર થયા પછી ઊભો રહી શકે છે.

ક્રિકેટની પીચ પર આ વ્યૂહ ઘણી વાર જોવા મળે છે. ધારો કે પાંચમા દિવસની ટેસ્ટ મેચ ચાલે છે. પીચ તૂટેલી છે, બોલ ધૂળ ઉડાડીને અસામાન્ય રીતે ટર્ન લે છે અને સામે અખતર જેવા ફાસ્ટ બોલરો આગ વરસાવે છે. એક યુવાન બેટ્સમેન સામાન્ય રીતે ચોગ્ગા-છગ્ગા મારવા માટે જાણીતો છે. પણ આજે પરિસ્થિતિ વિપરિત છે. ભારતને મેચ બચાવવાની છે. હવે તે પોતાના શોટ્સનું પ્રદર્શન બંધ કરે છે. કોઈ કવર ડ્રાઇવ નહીં, કોઈ પુલ શોટ નહીં. તે સતત સો બોલ સુધી માત્ર ડિફેન્સ કરે છે, બોલ પોતાના શરીર પર ઝીલે છે, દર્શકો કંટાળી જાય તો પણ પરવા કરતો નથી. આ રમત સુંદર નથી લાગતી, પણ આ અસ્તિત્વની ઉત્તમ રણનીતિ છે.

આપણી ઓફિસો કે પારિવારિક ઝઘડાઓમાં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. જ્યારે બોસ વિના કારણે તાડૂકે અથવા કંપનીમાં છટણીનું તોફાન ચાલે, ત્યારે તરત વળતો જવાબ આપવો એ બહાદુરી નથી પણ મૂર્ખાઈ છે. એ ઘડીએ શાંતિથી માત્ર સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરવું અને પોતાનું કામ ચાલુ રાખવું એ જ સમજદારી છે. તોફાન સામે લડવા જશો તો તૂટી જશો. નમી જવું અને પવન નીકળી જવા દેવો એ જ સાચી જીવવાની કળા છે.

જીતવું હંમેશાં જરૂરી નથી હોતું; કેટલાક દિવસો માત્ર ક્રીઝ પર ટકી રહેવાથી જ ઇતિહાસ રચાઈ જતો હોય છે.