હથિયાર કેન્દ્રિત દ્રષ્ટિ

સામે રિવોલ્વર તણાયેલી હોય ત્યારે માણસ ગુંડાનો ચહેરો નથી જોતો, બંદૂકની નાળ જુએ છે. ભયની ક્ષણે મગજ એક જ બિંદુ પર ચોંટી જાય છે. આસપાસની આખી દુનિયા અંધારામાં સરી પડે છે. ફોરેન્સિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને વેપન ફોકસ ઇફેક્ટ કહે છે. ૧૯૮૭માં મનોવૈજ્ઞાનિક એલિઝાબેથ લોફ્ટસ અને તેમના સાથીઓએ પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યું કે ગુનાના સાક્ષીઓ હથિયારની વિગતો સચોટ યાદ રાખે છે, પણ ગુનેગારના કપડાં કે ચહેરો ઓળખવામાં ગોથાં ખાય છે.

આ કોઈ માનસિક નબળાઈ નથી, કુદરતી બચાવતંત્ર છે. પ્રાચીન કાળમાં સામે વાઘ આવે ત્યારે માણસે એના દાંત જ જોવા પડતા. દાંતથી જીવ બચાવવાનો હતો, વાઘના ચહેરાના હાવભાવની સમીક્ષા કરવાનો સમય નહોતો. સમસ્યા એ છે કે આધુનિક જિંદગીમાં લોહી વહાવતા હથિયારો ઓછા છે, પણ ધ્યાન ખેંચી લેતાં કૃત્રિમ જોખમો વધી ગયાં છે. જ્યાં તાત્કાલિક જોખમ દેખાય, ત્યાં મગજ ઝૂમ-ઇન થઈ જાય છે અને મોટું ચિત્ર ગાયબ થઈ જાય છે.

ધારો કે કલ્પેશભાઈ હોમ લોન લેવા બેંકમાં જાય છે. તેમના મગજમાં માત્ર એક જ હથિયાર ફરે છે: વ્યાજનો દર. આઠ ટકા મળશે કે સાડા આઠ ટકા? બેંકનો સ્માર્ટ મેનેજર એ વાત બરાબર જાણે છે. તે વ્યાજદરમાં પા ટકાની છૂટ આપવાની ચમક બતાવે છે. કલ્પેશભાઈનું આખું ધ્યાન એ અડધા ટકા પર ચોંટી ગયું. પરિણામે, ફાઈલ ચાર્જ, પ્રોસેસિંગ ફી, પ્રી-પેમેન્ટ પેનલ્ટી અને સાથે પધરાવી દીધેલો મોંઘો ઇન્સ્યોરન્સ—આ બધું તેઓ સહી કરીને સ્વીકારી લે છે. વ્યાજના દર નામના હથિયારે કલ્પેશભાઈની નજર બાંધી લીધી, અને ખિસ્સું બીજા રસ્તે કપાઈ ગયું.

કટોકટીની ક્ષણે આપણે સૌથી ભયાનક લાગતી એક જ વાત પર ત્રાટકીએ છીએ. ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ આવે ત્યારે મિનિમમ ડ્યુ ચૂકવીને માણસ રાહતનો શ્વાસ લે છે. પેનલ્ટીનું હથિયાર ટળી ગયું, પણ ચાલીસ ટકાનો ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજનો ખાડો ઊંડો થઈ ગયો. જે ચીજ તમને સૌથી વધુ ડરાવે છે, તે હંમેશાં સૌથી મોટું જોખમ હોતી નથી.

સામે તાકેલી બંદૂકથી ડરવું જરૂરી છે, પણ એની પાછળ ઊભેલા માણસને ભૂલી જવું એ આત્મઘાતી છે.