ઘસારાની થિયરી

પથ્થર પર સતત પાણીનું ટીપું પડ્યા કરે તો આખરે એમાં પણ ખાડો પડી જાય છે. માણસના શરીર અને મનનું પણ એવું જ છે. જીવનમાં કોઈ એક મોટો ભૂકંપ ન આવે તોય ચાલે, રોજેરોજનો ઝીણો અસંતોષ અને સતત દબાણ માણસને અંદરથી કોતરી ખાય છે. આ સતત ઘસારાને લીધે ઉંમર વહેલી પાકી જાય છે. તબીબી ભાષામાં આને ‘વેધરિંગ હાઇપોથીસિસ’ કહે છે. અંગ્રેજીમાં પથ્થર કે ઈમારત પર ઋતુઓની થતી અસર માટે વપરાતો શબ્દ અહીં માણસની નસો અને કોષો માટે વાપર્યો છે.

આ વિચાર અમેરિકન પબ્લિક હેલ્થ રિસર્ચર આર્લીન ગેરોનીમસે ૧૯૯૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં મૂક્યો હતો. એમણે જોયું કે સામાજિક અને આર્થિક રીતે હાંસિયામાં ધકેલાયેલી અશ્વેત સ્ત્રીઓનું શરીર ગોરી સ્ત્રીઓની સરખામણીએ ઘણી વહેલી ઉંમરે ઘરડું થવા માંડતું હતું. કોઈ મોટો રોગ ન હોય તો પણ તેમનું સ્વાસ્થ્ય ઝડપથી કથળતું. કારણ મોટું નહોતું, રોજેરોજનો અદ્રશ્ય સામાજિક તણાવ હતો. સતત અપમાન, ગરીબી અને અસલામતી સામે લડતાં લડતાં શરીરનું આંતરિક તંત્ર થાકી જતું હતું. વિજ્ઞાન હવે કહે છે કે આવા અવિરત તણાવથી કોષોની ઉંમર ઝડપથી વધી જાય છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? આપણે હંમેશાં મોટી આપત્તિઓને જ તણાવ ગણીએ છીએ. પણ માણસને હૃદયરોગ કે ડાયાબિટીસ અચાનક નથી આવતા. વર્ષો સુધી સહન કરેલી રોજિંદી ભીંસ આખરે લોહીના દબાણ તરીકે બહાર આવે છે. શરીર એક બેંક ખાતા જેવું છે. એમાં સતત ચિંતા અને અપમાન જમા થતાં રહે તો એક દિવસ ઊર્જાનું દેવાળું ફૂંકી દે છે. જે સ્થિતિમાંથી છટકી શકાતું નથી, ત્યાં માત્ર ટકી રહેવાનો સંઘર્ષ પણ શરીર પાસેથી ભારે કિંમત વસૂલે છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં જીવતી વહુઓને જુઓ. ધારો કે એક રૂઢિચુસ્ત ઘરમાં રહેતી નીતાબહેન છે. કોઈ સીધો ત્રાસ નથી, કોઈ મારઝૂડ નથી. પણ રોજ સવારે ઊઠીને ‘કોણ શું કહેશે’નો સતત ફફડાટ છે. સાસુની ઝીણી ટોકટોક, નણંદના કટાક્ષ અને પોતાના વિચારો દબાવી રાખવાની વર્ષો જૂની મજબૂરી. બહારથી બધું શાંત અને સુખી લાગે છે. પણ ચાલીસ વર્ષની ઉંમરે પહોંચતાં નીતાબહેનની પીઠ વળી જાય છે, વાળ સફેદ થઈ જાય છે અને ઊંઘ હરામ થઈ જાય છે. લોકો કહે છે કે શરીર નબળું છે. હકીકતમાં એ શરીરનો નહીં, રોજેરોજ વેઠેલા માનસિક ઘસારાનો હિસાબ છે.

ચોમાસાના એક પૂર કરતાં રોજ ટપકતું છાપરું ઘરની દીવાલોને વહેલી નબળી પાડે છે; માણસ પણ મોટા આઘાતથી નહીં, રોજના ઝીણા ઘસારાથી અકાળે ઘરડો થાય છે.