વોર્મ ગ્લો સિદ્ધાંત

માણસ દાન કરે છે ત્યારે સાચે જ બીજાનું ભલું ઇચ્છે છે? અર્થશાસ્ત્ર આ ભ્રમ તોડી નાખે છે. આપણે માનીએ છીએ કે દાન નિઃસ્વાર્થ હોય છે. પણ મોટા ભાગના કિસ્સામાં દાન કરનાર સામેવાળાની જરૂરિયાત કરતાં પોતાના અહંકારને પોષતો હોય છે. કોઈને મદદ કર્યા પછી છાતીમાં જે મીઠી હૂંફ ફેલાય છે, બસ એ જ આખી રમતનું અસલ ઇનામ છે. આ આંતરિક સંતોષને અર્થશાસ્ત્રમાં વોર્મ ગ્લો કહે છે.

આ વિચાર અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી જેમ્સ એન્ડ્રિઓનીએ ઈસવીસન ૧૯૮૯ અને ૧૯૯૦ના શોધનિબંધોમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે આને અશુદ્ધ પરોપકાર કહ્યો. શુદ્ધ પરોપકારી માણસને ફક્ત પરિણામમાં રસ હોય છે, દાખલા તરીકે ગરીબ ભૂખ્યો ન રહેવો જોઈએ, પછી ભલે રોટલી ગમે તે આપે. પણ અશુદ્ધ પરોપકારીને એ વાતમાં વધુ રસ હોય છે કે રોટલી પોતાના હાથે અપાય. તેને મદદ કરવાની પ્રક્રિયામાંથી મળતા અંગત ગર્વનો નશો જોઈએ છે. સમાજસેવાની આડમાં આ એક છૂપો મનોવૈજ્ઞાનિક સ્વાર્થ છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે સંસ્થાઓ અને ચેરિટીઓ આ મનોવૃત્તિનો પાકો ઉપયોગ કરે છે. જો દાન સંપૂર્ણ ગુપ્ત રાખવામાં આવે, તો મોટા ભાગના ભંડોળ સુકાઈ જાય. લોકોને પોતાનું નામ તકતી પર જોવું છે, મંચ પર શાલ ઓઢવી છે અથવા મનોમન પોતાને સારા માણસ તરીકે સ્થાપવા છે. આ સિદ્ધાંત સાબિત કરે છે કે માનવીય દયા ઘણી વાર નિઃસ્વાર્થ સેવા નથી, પણ માનસિક સુખ ખરીદવાનો એક સોદો છે.

આપણા ગામડાંની સહકારી ડેરી કે એપીએમસીની ચૂંટણી વખતે આ દ્રશ્ય સ્પષ્ટ દેખાય. ગામના મુખી રવજીબાપા પાંજરાપોળમાં પચાસ હજારનું દાન આપે છે. પાંજરાપોળની ગાયોને લીલો ચારો મળ્યો કે નહીં એ તપાસવા બાપા ક્યારેય તબેલે જતા નથી. એમનો રસ માત્ર એટલામાં જ છે કે સભામાં માઇક પર એમનું નામ બોલાય, આભારવિધિ થાય અને છાતી ગજગજ ફૂલે. પચાસ હજાર ગાયો માટે નહોતા, એ પોતાના આંતરિક સંતોષ અને વટની કિંમત હતી.

માણસ જ્યારે પરોપકારનો સિક્કો ઉછાળે છે, ત્યારે ખરીદતો તો એ પોતાના અહંકાર માટેની શાબાશી જ હોય છે.