વોર્નોકની દ્વિધા

તમે ઈન્ટરનેટ પર કોઈ સવાલ પૂછો અને સામેથી કોઈ જવાબ ન આવે. હવે તમે શું અર્થ કાઢશો? કોઈએ જોયું જ નથી? બધાને તમારો સવાલ વાહિયાત લાગ્યો? કે પછી તમારી વાત એટલી સચોટ હતી કે કોઈને કશું ઉમેરવાની જરૂર જ ન પડી? આ મનોવૈજ્ઞાનિક મૂંઝવણ એટલે વોર્નોકની દ્વિધા. મૌન ક્યારેય પોતાનું કારણ જાહેર કરતું નથી.

આ વિચાર વર્ષ ૨૦૦૦માં બ્રાયન વોર્નોક નામના પ્રોગ્રામરે ઓનલાઇન મેઇલિંગ લિસ્ટની ચર્ચાઓ જોઈને રજૂ કર્યો હતો. ડિજિટલ જગતમાં ૯૦ ટકા લોકો માત્ર ચૂપચાપ જોનારા હોય છે, નવ ટકા ક્યારેક પ્રતિક્રિયા આપે છે અને માત્ર એક ટકો સામગ્રી બનાવે છે. જ્યારે તમે સામેથી શૂન્ય પ્રતિસાદ મેળવો છો, ત્યારે તમારી પાસે અર્થઘટન કરવા માટે માત્ર તમારા પોતાના ડર અથવા અહંકાર સિવાય કશું હોતું નથી.

આ દ્વિધા માણસને બેચેન બનાવી દે છે. આપણને નકારાત્મક જવાબ પણ ચાલે, પણ શૂન્યતા સહન થતી નથી. પરિણામે લોકો જાણીજોઈને ઉશ્કેરણીજનક કે મૂર્ખામીભરી વાતો લખવા માંડે છે જેથી સામેથી કંઈક તો ગાળ કે તાળી સંભળાય. મૌનનો ખોટો અર્થ કાઢીને માણસ ઘણીવાર પોતાની ઉત્તમ અને ગંભીર વાત પણ અધવચ્ચે અટકાવી દે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતો જીગ્નેશ વિચારો. એણે મહિનાઓની મહેનત પછી અર્થશાસ્ત્રના અઘરા વિષય પર પોતાની એક મોડેલ નોટ્સ બનાવી. ટેલિગ્રામના મોટા સ્ટડી ગ્રૂપમાં પીડીએફ મૂકીને પૂછ્યું કે કોઈ સુધારો હોય તો જણાવો. બે દિવસ સુધી હજાર વિદ્યાર્થીઓના ગ્રૂપમાં કોઈનો એક પણ મેસેજ ન આવ્યો. જીગ્નેશ હતાશ થઈ ગયો કે મારી નોટ્સ સાવ કચરો હશે. પણ વાસ્તવિકતા એ હતી કે નોટ્સ એટલી પરિપૂર્ણ હતી કે કોઈની પાસે તેમાં ઉમેરવા જેવો એક પણ મુદ્દો નહોતો.

સામેવાળાનું મૌન હંમેશાં તમારી નબળાઈ નથી હોતું; ક્યારેક એ તમારી નિર્વિવાદ શ્રેષ્ઠતાનો પુરાવો પણ હોય છે.