વોન રેસ્ટોર્ફ અસર

કાળા કાગડાઓના ટોળામાં એક સફેદ બગલો બેઠો હોય તો આંખ તરત ત્યાં જ ચોંટી જશે. આ કોઈ કવિતા નથી, મગજનો ક્રૂર સ્વભાવ છે. સમાન વસ્તુઓની લાંબી હરોળમાં જે એક ચીજ સાવ અલગ તરી આવે છે, સ્મૃતિ તેને સૌથી પહેલાં પકડી લે છે. બાકીની ભીડ ભૂંસાઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને 'આઈસોલેશન ઈફેક્ટ' પણ કહેવાય છે. માનવ મગજ એકસરખી માહિતીથી કંટાળી જાય છે; તેને અચાનક બદલાતો રંગ કે જુદો આકાર જ જગાડે છે.

આ વિચાર જર્મન મનોચિકિત્સક હેડવિગ વોન રેસ્ટોર્ફે ૧૯૩૩માં પોતાના સંશોધનપત્રમાં રજૂ કર્યો હતો. એમણે પ્રયોગમાં જોયું કે જ્યારે લોકોને અર્થહીન શબ્દોની યાદી વચ્ચે એકાદ સંખ્યા કે લાલ રંગનો અક્ષર બતાવવામાં આવ્યો, ત્યારે એ એક જ વિસંગત ચીજ મગજમાં કાયમ માટે ચોંટી ગઈ. મગજ વિરોધાભાસને પૂજવા ટેવાયેલું છે. ઉત્ક્રાંતિનો નિયમ છે: જંગલના લીલાં પાંદડાં યાદ રાખવાની જરૂર નથી, પણ પાંદડાં પાછળ છુપાયેલી વાઘની પીળી આંખ યાદ ન રહે તો જીવ જાય.

જિંદગી અને વેપારમાં આ નિયમ સતત કામ કરે છે. તમે જો બધા જેવા જ હશો તો અદ્રશ્ય થઈ જશો. નોકરીના બસો સરખા બાયોડેટા ટેબલ પર પડ્યા હોય ત્યારે મેનેજરને માત્ર એ એક જ કાગળ યાદ રહે છે જેણે ફોર્મેટ તોડ્યું હોય. જાહેરાતો આ જ સિદ્ધાંત પર કરોડો રૂપિયા કમાય છે. સો બ્રાન્ડ્સ જ્યારે પોતાના ઉત્પાદનના ગુણ ગણાવતી હોય, ત્યારે જે એક બ્રાન્ડ મજાક કરીને કે ઊંધું બોલીને આગળ આવે છે, તે ગ્રાહકના ખિસ્સા સુધી પહોંચી જાય છે.

આપણા દેશમાં રમતગમતની દુનિયા આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં દરરોજ સવારે અખબારોમાં ફક્ત ક્રિકેટના આંકડા અને સ્કોરબોર્ડ છપાતા હોય, ત્યાં ઓલિમ્પિક્સમાં નીરજ ચોપરા હાથમાં ભાલો લઈને ઉતરે છે ત્યારે આખો દેશ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. બેટ અને દડાની અવિરત મોનોટોની વચ્ચે ભાલાની અણી સાવ જુદી અને અનોખી ચમકે છે. સો ક્રિકેટરો વચ્ચે એ એકલો એથ્લેટ અલગ પડી ગયો, એટલે કરોડો મગજમાં કાયમી સ્થાન બનાવી ગયો. જે જુદું છે, તે જ જીવંત છે.

ભીડનો હિસ્સો બનીને સુરક્ષિત રહેવાની લાલચ છોડો; યાદ એ જ રહેશે જેણે સરખા થવાની ના પાડી દીધી હતી.