વોલ્વો ઇફેક્ટ

તમે પરીક્ષામાં હોશિયારી માપો છો કે પરિવારનું બેંક બેલેન્સ? ૨૦૦૧માં પીટર સેક્સ નામના અમેરિકન લેખકે પોતાના પુસ્તક 'સ્ટાન્ડર્ડાઈઝ્ડ માઇન્ડ્સ'માં એક કટાક્ષ કર્યો હતો. એમણે કહ્યું કે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં વિદ્યાર્થીનું પરિણામ જાણવા માટે આખી પરીક્ષા લેવાની જરૂર નથી. વિદ્યાર્થીના પિતા પાસે કેટલી ‘વોલ્વો’ ગાડીઓ છે, ફક્ત એટલું ગણી લો. પરિણામ આપોઆપ ખબર પડી જશે. આ નિરીક્ષણને નામ મળ્યું: વોલ્વો ઇફેક્ટ. વ્યક્તિની આવડત ઘણીવાર તેની અંગત પ્રતિભા નહીં, પણ તેના વડીલોની સંપત્તિનું પ્રતિબિંબ હોય છે.

આ કોઈ રહસ્ય નથી, વરવી વાસ્તવિકતા છે. પરીક્ષાઓ એવો દાવો કરે છે કે એ સૌને સમાન તક આપે છે. બધા માટે પેપર સરખું, સમય સરખો અને નિયમો સરખા. પણ આ સપાટી પરનો ભ્રમ છે. જે બાળકના માબાપ અમીર છે, તેને બાળપણથી ઉત્તમ પુસ્તકો, પોષણ, શાંત વાતાવરણ અને મોંઘી કોચિંગ ક્લાસની સગવડ મળે છે. ગરીબ ઘરમાં આમાંથી કશું જ હોતું નથી. પરીક્ષા આખરે બુદ્ધિ નહીં, ખરીદશક્તિનું માપ કાઢે છે.

આ વાત શિક્ષણ સુધી સીમિત નથી, આપણા રોજિંદા જીવનમાં બધે જ ફેલાયેલી છે. અમદાવાદના એસ.જી. હાઈવે પર કરોડો રૂપિયાના લક્ઝરી ફ્લેટની નવી સ્કીમ મૂકનાર બિલ્ડર સોસાયટીમાં પ્રવેશવા માટે એક ‘પ્રોફાઇલ ઇન્ટરવ્યુ’ ગોઠવે છે. તેઓ એવો દંભ કરે છે કે અમે માત્ર ‘સંસ્કારી, શિક્ષિત અને કલ્ચરવાળા’ પરિવારોને જ મકાન વેચીએ છીએ. ફ્લેટ ખરીદવા આવનાર દંપતીનું કડક ઇન્ટરવ્યુ લેવાય છે. પણ અસલમાં એ સંસ્કાર નથી જોતા; ખરીદનારનું બેંક સ્ટેટમેન્ટ અને પાર્કિંગમાં મુકાનારી ગાડીનો બ્રાન્ડ-માર્કો જુએ છે. પૈસો હોય એટલે ‘સંસ્કાર’નું પ્રમાણપત્ર આપોઆપ મળી જાય છે.

આપણે જેને લાયકાત કે યોગ્યતા કહીએ છીએ, તે ઘણીવાર સંપત્તિએ પહેરેલો સારો મુખવટો માત્ર હોય છે. ઊંચા પદ પર બેઠેલા માણસને જોઈને તરત પ્રભાવિત થઈ જવાની જરૂર નથી. પૂછવું એ જોઈએ કે એ પોતાની તાકાતે ત્યાં પહોંચ્યો છે કે તેના પરિવારની ‘વોલ્વો’ તેને ત્યાં મૂકી ગઈ છે?

જે પરીક્ષા કે પસંદગીને તમે તમારી મહેનત માનો છો, એ ઘણીવાર તમારા પિતાના ખિસ્સાની તાકાત હોય છે.