સ્વયંસેવકની મૂર્ખાઈ

દાન અને સેવા વચ્ચેનો ભેદ સમજવો પડે. એક સફળ હાર્ટ સર્જન રવિવારે અનાથાશ્રમમાં જઈને કચરો વાળે કે દીવાલો રંગે, તેને સમાજ મહાન ત્યાગ ગણે છે. હકીકતમાં આ ગણિતની દ્રષ્ટિએ ભયાનક ભૂલ છે. સર્જન કલાકના હજારો રૂપિયા કમાઈ શકે છે. એ સમયમાં એક ઓપરેશન કરીને તે પ્રોફેશનલ પેઇન્ટરને મહિનાઓનો પગાર આપી શકે. પેઇન્ટરનું ઘર ચાલત અને હોસ્પિટલમાં એક દર્દીનો જીવ બચત. આ ભ્રમનું નામ છે વૉલન્ટિયર્સ ફૉલી.

આ વિચાર રોલ્ફ ડોબેલી જેવા લેખકો અને ઇફેક્ટિવ આલ્ટ્રુઇઝમના વિચારકોએ ચર્ચામાં મૂક્યો. માણસને પોતાના હાથે મહેનત કરીને 'હું સારો માણસ છું' એવો છીછરો સંતોષ મેળવવાની તલપ હોય છે. આપણે પરિણામ નથી જોતા, આપણો શ્રમ દેખાડીને મળતી સામાજિક વાહવાહી માપીએ છીએ. જો તમારી બજારકિંમત ઊંચી હોય, તો તમારો અંગત શારીરિક શ્રમ એ દાનનો સૌથી બિનકાર્યક્ષમ રસ્તો છે.

તમે જે કામ બિનકુશળ રીતે કરો છો, તે બીજા કોઈની આજીવિકા છીનવી લે છે. એક કુશળ ચિત્રકાર તમારા કરતાં ઝડપી અને સારું રંગકામ કરશે. તમે તમારા ક્ષેત્રમાં અડધો કલાક વધુ કામ કરીને પૈસા કમાઓ અને એ પૈસા સીધા ચૂકવી દો. બંને પક્ષે વિજય થાય. પણ આપણું મગજ પૈસા આપવા કરતાં પરસેવો પાડવાને વધુ પવિત્ર માને છે. આ નૈતિકતા નથી, આર્થિક અણસમજ છે.

આપણા જ્ઞાતિના લગ્નો અને વાડીઓમાં આ તમાશો વારંવાર જોવા મળે છે. કાકા મુંબઈમાં કરોડોનું ટ્રેડિંગ કરે છે, પણ દીકરાના લગ્નમાં બે દિવસ કાઉન્ટર પર બેસીને આઈસ્ક્રીમના કૂપન વહેંચે છે. સમાજ કહેશે, 'જુઓ કેવા સાદા માણસ છે!' વાસ્તવિકતા એ છે કે કાકાએ આઈસ્ક્રીમ આપવાના ચક્કરમાં પોતાના વ્યવસાયના અગત્યના કલાકો વેડફ્યા. એ જ સમયમાં એમણે એક સોદો કર્યો હોત તો કદાચ નાતના પાંચ ગરીબ વિદ્યાર્થીઓની આખી ફી ભરી શકાઈ હોત. પણ ના, આપણને તો આઈસ્ક્રીમનો ચમચો પકડીને સંત બનવું છે.

તમારી યોગ્યતા પ્રમાણે સેવા કરો, સંતોષ ખાતર મજૂરી ન કરો.