સ્વૈચ્છિક સાદગી

ગરીબી મજબૂરી છે, પણ સાદગી પસંદગી હોઈ શકે છે. આ વિચારને અંગ્રેજીમાં 'વોલન્ટરી સિમ્પલિસિટી' કહે છે. માણસ પાસે ખરીદવાની તાકાત હોય, છતાં તે ઓછું ખરીદવાનું નક્કી કરે. પોતાના ઘરમાં, જીવનમાં અને મનમાં બિનજરૂરી કચરો ભેગો ન કરવો તે આખી ફિલોસોફી છે. આ સંન્યાસ નથી, પણ ઉપભોક્તાવાદના પાગલપન સામે બળવો છે. આ શબ્દ ૧૯૩૬માં રિચાર્ડ ગ્રેગ નામના અમેરિકન લેખકે ગાંધીજીના જીવનથી પ્રભાવિત થઈને વાપરેલો. પછી ૧૯૮૧માં ડ્વેન એલ્ગિનના પુસ્તકે તેને પશ્ચિમમાં ફરી લોકપ્રિય બનાવ્યો.

આજના મધ્યમવર્ગનું સૌથી મોટું ત્રાસદાયક સત્ય એ છે કે તે એવી ચીજો ખરીદવા માટે કલાકો સુધી મજૂરી કરે છે, જેની તેને કોઈ જરૂર જ નથી. વધુ કમાણી, વધુ મોટો ફ્લેટ, વધુ કપડાં અને આખરે વધુ ચિંતા. ચીજો માણસની સેવા માટે હતી, પણ હવે માણસ પોતાની ચીજોનો ચોકીદાર બની ગયો છે. સ્વૈચ્છિક સાદગી એ યાદ અપાવે છે કે ઓછી જરૂરિયાતો સીધી રીતે વધુ આઝાદી આપે છે. જેટલું ઓછું સાચવવાનું, તેટલો ભાર હળવો.

આ માનસિકતા પ્રવાસમાં સૌથી સ્પષ્ટ દેખાય છે. અમદાવાદના કોઈ પરિવારે કેદારનાથ કે કુલુ-મનાલી જવું હોય તો ચાર મોટા સૂટકેસ ભરીને નીકળે છે. અડધી હોટલોમાં સામાન ગોઠવવામાં સમય જાય અને અડધો સમય કપડાં બદલીને ફોટા પાડવામાં. બીજી તરફ, બે જોડી સાદા કપડાં અને એક બેગપેક સાથે નીકળતો પ્રવાસી પહાડને માણે છે, હોટલના સામાનને નહીં. પહેલા પરિવારે રસ્તામાં માત્ર પોતાનો સામાન ઢસડ્યો, જ્યારે બીજા માણસે ખરેખર હિમાલય જોયો. સાચો પ્રવાસ સામાનની હકાલપટ્ટીથી જ શરૂ થાય છે.

આપણે આખી જિંદગી 'હજુ કંઈક ઉમેરવું' એને જ પ્રગતિ માની બેઠા છીએ. પણ વાસ્તવિક વૈભવ બાદબાકીમાં છે. તમારા સમય, ધ્યાન અને ઊર્જા પર તમારી માલિકી પાછી મેળવવી હોય, તો બજારની દરેક લોભામણી ઓફર સામે ના પાડતાં શીખવું પડે. જ્યારે તમારી પાસે દેખાડો કરવા માટે કશું ન હોય, ત્યારે જ તમે તમારું અસલી અસ્તિત્વ જીવી શકો છો.

જે માણસને ઓછામાં સંતોષ છે, આખું બજાર ભેગું થઈને પણ તેને ગુલામ બનાવી શકતું નથી.