ગાયબ નકારાત્મક યુક્તિ

સામસામે બેઠેલી વ્યક્તિ તમારા મનની વાત જાણી ગઈ હોય એવો ભાસ ઊભો કરવો એ એક કળા છે. આ કળાનું એક ખાસ હથિયાર છે: ‘વેનિશિંગ નેગેટિવ ટેકનિક’. એટલે કે એવો નકારાત્મક સવાલ પૂછવો જે સામો માણસ ગમે તે જવાબ આપે તોપણ ગાયબ થઈ જાય અને પૂછનાર હંમેશાં સાચો જ પડે. આ શબ્દ માનસશાસ્ત્ર અને કોલ્ડ-રીડિંગ એટલે કે અજાણી વ્યક્તિના હાવભાવ વાંચવાની વિદ્યામાંથી આવે છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી, પણ જ્યોતિષીઓ અને ઢોંગીઓ આ ચાલ સદીઓથી વાપરે છે.

આ યુક્તિની બનાવટ સમજો. સામેવાળો તમને પૂછે છે, “તમને રમતગમતમાં બહુ રસ નથી, ખરું ને?” હવે જો તમે કહો કે “હા, મને બિલકુલ રસ નથી,” તો તે તરત કહેશે, “મને પહેલેથી જ ખબર હતી, તમારો સ્વભાવ જ એવો છે.” પણ જો તમે ઉત્સાહથી કહો કે “ના ભાઈ ના, હું તો રોજ ક્રિકેટ રમું છું!” તો પેલો જરાય ગભરાયા વગર પોતાના નકારને ગાયબ કરી દેશે. તે તરત પલટી મારીને કહેશે, “હા, એ જ તો! મને થયું જ કે તમારા જેવા માણસને રમતો વગર ન જ ચાલે!” બંને સ્થિતિમાં જીત એની જ થાય છે.

આ ખેલમાં સવાલ પૂછવાની ભાષા એવી લુચ્ચી હોય છે કે એમાંનો ‘નથી’ શબ્દ સામેવાળાના જવાબ મુજબ તરત અદૃશ્ય થઈ જાય છે. આપણું મગજ એ પકડી શકતું નથી કારણ કે આપણે આપણા પોતાના જવાબને સાચો સાબિત કરવામાં મશગૂલ હોઈએ છીએ. સામેવાળાએ માત્ર એક અસ્પષ્ટ જાળ ફેંકી હતી. આપણે પોતે જ એ જાળમાં આપણી વિગતો પૂરી દીધી અને ક્રેડિટ પેલાને આપી દીધી.

આ તિકડમ લગ્ન કે સગાઈ માટે કન્યા જોવા જતાં કુટુંબોમાં બહુ ચાલે છે. વડીલો છોકરીને પૂછશે, “તમને રસોઈ બનાવવાનો બહુ શોખ નથી લાગતો?” જો છોકરી શરમાઈને કહે કે “હા, નોકરી પછી ટાઈમ નથી મળતો,” તો વડીલો મનમાં માર્ક મૂકી દેશે કે જોયું, અમારી નજર કેટલી પારખુ છે! અને જો છોકરી હોંશિયાર નીકળે અને કહે કે “ના રે, હું તો અવનવી વાનગીઓ બહુ પ્રેમથી બનાવું છું,” તો સાસુ તરત વાત વાળી લેશે: “હા, હું એ જ કહેતી હતી, તારા મોં પરથી જ ખબર પડે છે કે તું સુઘડ છે!” નકાર ક્ષણવારમાં ઊડી ગયો.

જે સવાલ પૂછતી વખતે સામેવાળો હારવાનો વિકલ્પ ખુલ્લો જ નથી રાખતો, એ સવાલ નથી પણ ચાલાકીની છટકબારી છે.