દેખાડાના આંકડા

જે આંકડા જોઈને છાતી ફુલાય પણ ગલ્લામાં રૂપિયો ન આવે, એને દેખાડાના આંકડા કહેવાય. આ અંગ્રેજી શબ્દ વેનિટી મેટ્રિક્સનો સીધો અર્થ છે. એરિક રીસે તેમના જાણીતા પુસ્તક 'ધ લીન સ્ટાર્ટઅપ'માં આ ખ્યાલ લોકપ્રિય બનાવ્યો. એમણે સાફ ચેતવણી આપી હતી કે કંપનીઓને બરબાદ કરવામાં ખોટી રીતે મલકાતા આંકડાઓનો મોટો હાથ હોય છે. આવા આંકડા અહંકારને પોષે છે, પણ વ્યાપારને કોઈ દિશા આપતા નથી. એ માત્ર કાચનો ઢોળ ચડાવેલું પીતળ છે.

સમસ્યા એ છે કે માનસિક રીતે માણસ સરળતાથી છેતરાઈ જાય છે. વેબસાઇટ પર કેટલા લાખ મુલાકાતી આવ્યા, સોશિયલ મીડિયા પર કેટલી લાઈક્સ મળી કે કેટલા લોકોએ એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરી—આ બધું સાંભળવામાં ભારેખમ લાગે છે. પણ એમાંથી કેટલા જણાએ પૈસા ચૂકવીને માલ ખરીદ્યો? એ અસલી સવાલ છે. જો ગ્રાહક ખિસ્સામાંથી નોટો કાઢતો ન હોય, તો લાખોની ભીડ માત્ર તમાશો છે. ધંધામાં નફો અને રોકડ પ્રવાહ જ સાચું પરિણામ ગણાય. બાકીનું બધું ડિજિટલ ધુમાડો છે.

રિયલ એસ્ટેટના ધંધામાં આ નાટક રોજ જોવા મળે છે. અમદાવાદ કે સુરતના રિંગ રોડ પર નવી સ્કીમ મૂકનારા બિલ્ડર અખબારમાં પાના ભરીને જાહેરાતો છપાવે. રવિવારે સાંજ સુધીમાં સાઇટ પર બે હજાર લોકો બ્રોશર લેવા ઊમટી પડે. મફત ચા-નાસ્તો થાય અને સેલ્ફી પોઇન્ટ પર ભીડ જામે. બિલ્ડર છાતી ઠોકીને કહે કે અમારે ત્યાં પગ મૂકવાની જગ્યા નથી. પણ અઠવાડિયા પછી હિસાબ માંડો ત્યારે ખબર પડે કે બુકિંગ તો માત્ર બે ફ્લેટનું જ થયું છે. બાકીના લોકો તો માત્ર રવિવારની સાંજ બગાડવા અને ફ્રીનું સમોસું ખાવા આવ્યા હતા.

આપણે સોસાયટીની મીટિંગોમાં પણ આ જ ભૂલ કરીએ છીએ. વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં પાંચસો મેસેજ આવે એનાથી સોસાયટી સુધરી નથી જતી; પાણીની પાઇપલાઇનનું લીકેજ બંધ થયું કે નહીં એ અસલ મુદ્દો છે. દેખાડાના આંકડા માણસને ખોટી નિશ્ચિંતતા આપે છે. વાસ્તવિકતા સામે આંખ આડા કાન કરવાની આ સૌથી સસ્તી પદ્ધતિ છે.

જે આંકડા બેંક એકાઉન્ટમાં જમા ન થઈ શકે, એ માત્ર મૂરખાઓને ખુશ રાખવાનાં રમકડાં છે.