મૂલ્યોનો મેળ
તમે કોણ છો અને તમે જ્યાં કામ કરો છો તે સંસ્થા કેવી છે—આ બે વચ્ચેનો તાલમેલ એટલે ‘વેલ્યુ કોન્ગ્રુઅન્સ’. ગુજરાતીમાં કહો તો મૂલ્યોનો મેળ. કોઈ પણ ઓફિસમાં પગાર સારો હોય, એરકન્ડિશનર ચાલુ હોય અને ખુરશી આરામદાયક હોય, છતાં માણસ અંદરથી ઘૂંટન અનુભવતો હોય છે. કેમ? કારણ કે કંપની જે સિદ્ધાંતો પર ચાલે છે અને માણસ જે સંસ્કારો કે સિદ્ધાંતો સાથે જીવે છે, તે બે પાટા ક્યારેય મળતા નથી. જ્યારે કર્મચારી અને માલિકના મૂલ્યો એક જ દિશામાં વહે, ત્યારે કામ ભાર નથી લાગતું. જો ત્યાં મેળ ન પડે, તો પગારનો ચેક ફક્ત સહનશક્તિનું વળતર બનીને રહી જાય છે.
આ સંકલ્પના સંગઠનાત્મક વર્તણૂક એટલે કે ઓર્ગેનાઇઝેશનલ બિહેવિયરના અભ્યાસમાંથી આવી છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે રાતોરાત સિક્કાની જેમ નથી પાડ્યો. સંચાલનશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનમાં વર્ષોથી આના પર ચર્ચા ચાલે છે કે માણસ પોતાની કંપનીને વફાદાર કેમ રહે છે? જવાબ માત્ર પૈસા નથી, સિદ્ધાંતોનો આંતરિક મેળ છે. પુસ્તકો જેને ‘પર્સન-ઓર્ગેનાઇઝેશન ફિટ’ કહે છે, તેનો આ પાયો છે. માણસ પોતાના ઘરમાં જે વાતને અનૈતિક માને, તે જ વાત રોજ ઓફિસમાં બેસીને કરવી પડે, ત્યારે તેનું મગજ થાકી જાય છે.
આ વાત શા માટે સમજવી જરૂરી છે? કારણ કે મોટા ભાગના લોકો નોકરીની પસંદગી કરતી વખતે માત્ર સીટીસી અને હોદ્દો જુએ છે. સંસ્કૃતિ જોતા નથી. જો કંપની નફા માટે ગ્રાહકને છેતરવાને ‘સ્માર્ટ માર્કેટિંગ’ ગણતી હોય અને તમારો જીવ જૂઠું બોલતાં કંપતો હોય, તો તમે ત્યાં લાંબો સમય ટકી શકવાના નથી. થોડા મહિનામાં હતાશા ઘેરી વળશે. આ સ્થિતિ તમને કામચોર બનાવી દેશે અથવા અંદરથી ખાલી કરી નાખશે.
આપણા દેશના પ્રવાસ અને ટૂરિઝમના ધંધાનું ઉદાહરણ લો. ધારો કે એક યુવાન ટૂર મેનેજર તરીકે જોડાય છે. તેનું અંગત મૂલ્ય છે યાત્રીઓની સેવા, પ્રામાણિકતા અને ધાર્મિક શ્રદ્ધાનું સન્માન. હવે તેની એજન્સીનો એક જ નિયમ છે: ચારધામ યાત્રાએ નીકળેલા ભોળા વૃદ્ધોને હોટલના નામે છેતરો, દર્શનની લાઈન ટૂંકી કરાવવાના નામે કમિશન ખાઓ અને છેલ્લી ઘડીએ ગાડી બદલી નાખો. પેલો છોકરો દરેક યાત્રા પછી અપરાધભાવથી પીડાય છે. તેને પગાર મળે છે, પણ રાત્રે ઊંઘ નથી આવતી. તેની સામે એ જ કંપનીમાં બીજો એક એવો છોકરો છે જેને ગ્રાહકને લૂંટવામાં કોઈ વાંધો નથી, તે સફળ મેનેજર બની જાય છે. પહેલા યુવાન પાસે આવડત હતી, પણ કંપની સાથે મૂલ્યોનો મેળ નહોતો.
જે સંસ્થાના સિદ્ધાંતો તમારા અંતરાત્મા સાથે ન મળતા હોય, ત્યાં મળતો મોટો પગાર વાસ્તવમાં તમારા સ્વાભિમાનની લાંચ છે.