અચેતન અનુમાન

આંખ ક્યારેય દુનિયાનું સીધું ચિત્ર જોતી નથી. આંખ માત્ર તૂટક માહિતી પકડે છે—પ્રકાશનાં થોડાં કિરણો, પડછાયાઓ અને અસ્પષ્ટ ખૂણા. બાકીનું આખું ચિત્ર મગજ અંદર બેઠાં બેઠાં જાતે દોરી લે છે. આ પ્રક્રિયા એટલી ઝડપી અને આપોઆપ થાય છે કે આપણને ખબર પણ પડતી નથી. જર્મન ભૌતિકવિજ્ઞાની અને ચિકિત્સક હર્મન ફૉન હેલ્મહોલ્ટ્ઝે ૧૮૬૭માં આને 'અનકૉન્શિયસ ઇન્ફરન્સ' એટલે કે અચેતન અનુમાન કહ્યું હતું. એમનો દાવો હતો કે આપણું જોવું એ વાસ્તવમાં આંખનું કામ નથી, મગજના ભૂતકાળના અનુભવો પરથી લાગતો તુક્કો છે.

આપણે માનીએ છીએ કે આંખ કેમેરા છે. કેમેરો વાસ્તવિકતા રેકોર્ડ કરે છે. પણ માનવ મગજ નવલકથાકાર જેવું છે; અધૂરી વાર્તા મળે તો બાકીના પાત્રો પોતાની મેળે ઊભાં કરી દે. જ્યારે કોઈ વસ્તુ અડધી ઢંકાયેલી હોય, ત્યારે મગજ અનુમાન બાંધી લે છે કે પાછળ આખી વસ્તુ હાજર જ છે. તમે કોઈ રૂમમાં અંધારામાં ચાલો ત્યારે ટેબલનો ખૂણો ઓળખવા તમારે પૂરતો પ્રકાશ જોઈતો નથી. મગજ સ્મૃતિમાંથી ખૂણો ઉપાડીને આંખ સમક્ષ ગોઠવી આપે છે. માણસ જે જુએ છે, તે હકીકત અને કલ્પનાનું સંયોજન હોય છે.

આ વાત ક્રિકેટની પિચ પર બરાબર સમજાશે. એક ફાસ્ટ બોલર કલાકના ૧૪૫ કિલોમીટરની ઝડપે બોલ ફેંકે છે. બોલ હાથમાંથી છૂટીને બેટ્સમેન સુધી પહોંચતાં અડધી સેકન્ડ કરતાંય ઓછો સમય લાગે છે. આટલા સમયમાં માનવ આંખ બોલની ગતિ માપીને મગજને સંદેશો મોકલે અને હાથનું બેટ ફરે, તે જીવવિજ્ઞાનની રીતે અશક્ય છે. સચિન કે વિરાટ દડાને પૂરો આવતો જોતા જ નથી. બોલરના કાંડાની સ્થિતિ, દોડવાની રીત અને પિચ પરનો ઉછાળ જોઈને બેટ્સમેનનું મગજ બોલ ક્યાં પડશે તેનું અચેતન અનુમાન સેકન્ડના સોમા ભાગમાં લગાવી લે છે. શોટ બોલ પર નહીં, મગજના અનુમાન પર વાગે છે.

જો મગજ આ ધારણાઓ ન બાંધે, તો આપણે પાગલ થઈ જઈએ. રસ્તા પર દોડતી ગાડીઓ, બદલાતી લાઈટો કે લોકોના ચહેરા પારખવામાં એટલો ડેટા પ્રોસેસ કરવો પડે કે મગજ જામ થઈ જાય. પણ આ સગવડ જ ક્યારેક છેતરે છે. જ્યારે અનુમાન ખોટું પડે, ત્યારે અકસ્માતો થાય છે, શેરબજારમાં ગણતરીઓ ઊંધી વળે છે અને પિચ પર બેટ્સમેન બોલ્ડ થઈ જાય છે.

આંખ દુનિયા જોતી નથી, મગજ જે માનવા તૈયાર છે તે જ આંખને દેખાય છે.