અજાગ્રત વિચારનો સિદ્ધાંત

કોઈ નાનો નિર્ણય લેવો હોય તો ગણતરી કામ લાગે છે. શાકભાજી ખરીદવી હોય કે ટ્રેનની ટિકિટ બુક કરવી હોય, સીધો હિસાબ ચાલે. પણ જ્યારે જિંદગીનો કોઈ મહાગૂંચવાડો સામે આવે ત્યારે વધુ પડતો તર્ક લકવો મારી જાય છે. ડચ મનોવૈજ્ઞાનિક એપ્સ ડાયકસ્ટરહાઈસ અને લોરાન નોર્ડગ્રેને ૨૦૦૬માં આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો. એમનું કહેવું સાવ સીધું હતું: જટિલ અને અગણિત પરિબળોવાળા નિર્ણયોમાં આપણું જાગ્રત મન હારી જાય છે. ત્યાં પડદા પાછળ કામ કરતું અજાગ્રત મન બાજી મારી જાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે કાગળ-પેન લઈને ફાયદા-ગેરફાયદાની યાદી બનાવીએ એટલે શ્રેષ્ઠ ફેંસલો મળે. ખોટી વાત છે. જાગ્રત મનની ડેટા સાચવવાની ક્ષમતા બહુ મર્યાદિત છે. એ એકસાથે ચાર-પાંચ વાતોથી વધુ વિચારી શકતું નથી. જ્યારે પ્રશ્ન મોટો હોય, ત્યારે એ કોઈ એકાદ સામાન્ય મુદ્દા પર અટકીને બેસી રહે છે. અજાગ્રત મન પાસે કોઈ સીમા નથી. તમે માહિતી ભેગી કરીને મગજને શાંત છોડી દો, એટલે અંદરખાને પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. ઊંઘમાં કે ફરતી વખતે એ સઘળી માહિતીનું સરવૈયું કાઢી નાખે છે.

દલાલ સ્ટ્રીટના જૂના રોકાણકારોને જુઓ. મનસુખભાઈ વીસ વર્ષથી શેરબજારમાં છે. કોઈ કંપનીનું એનાલિસિસ કરવું હોય ત્યારે તેઓ બેલેન્સશીટ, મેનેજમેન્ટની આબરૂ, ઉદ્યોગની સાયકલ અને સરકારની નીતિ બધું વાંચી લે છે. પણ પછી સ્ક્રીન સામે બેસીને માથું નથી કૂટતા. લેપટોપ બંધ કરીને તેઓ સાંજે લો ગાર્ડન આંટો મારવા નીકળી જાય છે કે ચા પીવા બેસે છે. અઠવાડિયા પછી અચાનક અંદરથી અવાજ આવે છે કે આ શેરમાં હાથ ન નખાય. ઉપરછલ્લી ગણતરીઓ જે નહોતી પકડી શકી, તે ભીતરી ગણતરીએ પકડી પાડ્યું.

આ કોઈ ચમત્કાર કે વહેમ નથી. આ અજાગ્રત મનની અદૃશ્ય પ્રક્રિયા છે. માહિતી વગરનો અંતર્નાદ મૂર્ખામી છે, પણ સંપૂર્ણ માહિતી લીધા પછી મગજને થોડો સમય મુક્ત રાખવું એ સાચી બુદ્ધિ છે. ગૂંચવણભર્યા પ્રશ્નોને તાકી રહેવાથી ઉકેલ નથી આવતો. માહિતી અંદર જવા દો, પછી મગજને એનું કામ નિરાંતે કરવા દો.

ગણતરી સાદી હોય તો કલમ ચલાવો, પણ સવાલ જટિલ હોય ત્યારે મનને ઊંઘવા દો.